Fentanyl - sát thủ thầm lặng: Bài 4: 'Cơn ác mộng' với người Mỹ

2 giờ trướcBài gốc

Rùng mình trước số ca tử vong

Cuộc khủng hoảng Opioid (thuốc giảm đau cực mạnh, có nguy cơ phụ thuộc và lạm dụng cao) tại Mỹ không bùng phát trong một đêm. Nó phát triển dần dần qua nhiều thập kỷ, bắt đầu từ những toa thuốc giảm đau được kê tràn lan trong hệ thống y tế những năm 1990-2000, tạo ra hàng triệu người phụ thuộc thuốc theo con đường hoàn toàn hợp pháp. Khi chính phủ siết chặt kê đơn Opioid, người nghiện chuyển sang Heroin rẻ hơn và rồi sa chân vào Fentanyl. Trong và sau đại dịch Covid-19, số ca tử vong do quá liều ma túy tăng vọt từ mức khoảng 70.000 người mỗi năm lên đỉnh điểm hơn 111.000 ca vào năm 2022, phần lớn là do Fentanyl. Fentanyl và các Opioid tổng hợp nhanh chóng trở thành nguyên nhân tử vong hàng đầu của người Mỹ trong độ tuổi 18-45, vượt qua số người chết do tai nạn giao thông, bệnh tim mạch và ung thư ở nhóm tuổi này.

Hải quân Mexico thu giữ lô hàng nghi là chất Cocaine

Năm 2024, dưới tác động của các chính sách kiểm soát được triển khai từ cuối nhiệm kỳ Tổng thống Biden, số ca tử vong do Opioid giảm đáng kể, từ 79.358 ca năm 2023 xuống còn 54.045 ca. Báo cáo của Văn phòng Giải trình Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO) công bố tháng 9/2025 ghi nhận, với khoảng 48.000 ca tử vong trong năm 2024, Fentanyl vẫn là nguyên nhân số một gây tử vong do quá liều tại Mỹ. Nhưng đà giảm đó chỉ mới là tạm thời, theo dữ liệu CDC được công bố tháng 6/2025, số người thiệt mạng trong 12 tháng tính đến tháng 1/2025 ước khoảng 82.138 người. Mức tăng so với con số cuối năm 2024 khiến các nhà nghiên cứu lo ngại đà giảm đang đảo chiều.

Để hiểu Fentanyl đến từ đâu, chúng ta cần hiểu một chuỗi cung ứng tội phạm toàn cầu vận hành theo logic kinh tế thuần túy: nguyên liệu rẻ nhất, sản xuất hiệu quả nhất, lợi nhuận cao nhất. Báo cáo Đánh giá Mối đe dọa Ma túy Quốc gia 2025 của DEA xác định, Sinaloa Cartel và Jalisco New Generation Cartel (CJNG) là hai nhóm tội phạm chính sản xuất Fentanyl và vận chuyển vào Mỹ. Đây là hai tổ chức tội phạm quốc tế hoạt động tại ít nhất 40 quốc gia. Chúng dựa vào các công ty hóa chất và thiết bị ép viên được sản xuất tại một nước ở Châu Á để cung cấp tiền chất và máy móc, sau đó tạo ra thành phẩm Fentanyl bất hợp pháp trong các phòng lab bí mật trên lãnh thổ Mexico.

Trung Quốc đã cấm Fentanyl và tất cả các dẫn xuất tiềm năng của nó ngay trong nội địa từ năm 2019. Tuy nhiên, một số công ty sở tại vẫn là nhà sản xuất và xuất khẩu tiền chất hóa học lớn nhất thế giới, nhiều loại trong số đó có mục đích sử dụng hợp pháp trong y tế và công nghiệp, nhưng bị các tổ chức tội phạm Mexico mua lại để tổng hợp Fentanyl bất hợp pháp. Tháng 11/2025, sau hội nghị thượng đỉnh, Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đã thống nhất đặt kiểm soát xuất khẩu đối với 13 hóa chất tiền cấp dùng để sản xuất Fentanyl.

Thuốc giảm đau Fentanyl

Điểm đáng chú ý nhất là người Mỹ chiếm khoảng 90% số vụ bị kết án liên quan đến buôn bán Fentanyl trong những năm gần đây, điều này cho thấy đây không đơn thuần là vấn đề ngoại giao hay biên giới, mà là vấn đề nội tại sâu rễ trong xã hội Mỹ.

Bài học từ những con số

Năm tài chính 2024, lực lượng biên phòng Mỹ thu giữ tổng cộng khoảng 10 tấn Fentanyl và đến 96,6% trong số này bị thu giữ tại biên giới phía Nam giáp Mexico, chỉ có 20kg được phát hiện tại biên giới phía Bắc với Canada. Từ năm 2022 đến 2025, gần 32 tấn Fentanyl bị thu giữ tại biên giới Mỹ-Mexico, so với chỉ khoảng 60kg tại biên giới Mỹ-Canada. Tính hiệu quả của Fentanyl trong buôn lậu nằm chính ở độc lực cực cao của nó. Vì mỗi liều chỉ cần vài miligam nên tội phạm chỉ cần vận chuyển một lượng rất nhỏ mà có thể thu về lợi nhuận khổng lồ. Một kilogram Fentanyl nguyên chất có thể được pha loãng và ép thành hàng triệu viên nén, đây là lợi thế so sánh tuyệt đối so với Heroin hay Cocaine đòi hỏi khối lượng vận chuyển lớn hơn nhiều mới đạt "doanh thu" tương đương.

Từ năm 2021 đến 2024, Bộ An ninh Nội địa Mỹ (DHS) thu giữ tổng cộng gần 208 tấn Fentanyl và tiền chất, cùng 10.000 thiết bị sản xuất viên nén. Tuy nhiên, Báo cáo GAO tháng 9/2025 chỉ ra rằng DHS chưa thiết lập mục tiêu và thước đo hiệu suất rõ ràng cho các nỗ lực chống buôn lậu Fentanyl, đồng nghĩa với việc rất khó đánh giá liệu những nỗ lực đó có thực sự hiệu quả hay không.

Cảnh sát liên bang Mỹ bắt tội phạm liên quan ma túy thuộc băng đảng La familia của Mexico

Fentanyl không chỉ là cuộc khủng hoảng y tế mà nó đã trở thành yếu tố địa chính trị. Tháng 1/2026, Tổng thống Trump ký sắc lệnh xếp Fentanyl bất hợp pháp vào danh mục "vũ khí hủy diệt hàng loạt". Bộ Ngoại giao Mỹ còn mở rộng sang hành động quân sự như tiến hành tấn công các tàu ma túy Venezuela và triển khai lực lượng quân sự trong khu vực Mỹ Latin. Những phản ứng đó phản ánh mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng, nhưng cũng cho thấy giới hạn của tiếp cận thuần túy cưỡng chế. Các chuyên gia y tế công cộng nhận định đà giảm tử vong trong năm 2024 chủ yếu đến từ các biện pháp y tế như phổ cập Naloxone (thuốc giải độc đặc hiệu cho nhóm Opioid), mở rộng điều trị cai nghiện và cung cấp rộng rãi test kit Fentanyl để người dùng ma túy có thể kiểm tra nguồn hàng trước khi sử dụng.

Hàng rào biên giới Mỹ - Mexico

Nhìn vào bức tranh nước Mỹ, có một nghịch lý đau đớn. Mỹ là quốc gia chi nhiều nhất cho y tế trên đầu người, có hệ thống thực thi pháp luật với trang bị hiện đại bậc nhất thế giới và đang nắm trong tay đòn bẩy địa chính trị để gây áp lực lên các quốc gia khác. Thế nhưng nước này vẫn mất hàng trăm nghìn người mỗi năm vì một chất bột trắng Fentanyl. Bài học từ nước Mỹ không chỉ là bài học về hậu quả mà là bài học về tốc độ lây lan. Một khi Fentanyl đã thâm nhập sâu vào thị trường nội địa và tạo ra cộng đồng người sử dụng, không có giải pháp nào đủ nhanh để kiểm soát vấn nạn.

Thuốc giảm đau nhóm Opioid kê đơn hợp pháp chính là nguồn gốc khởi đầu cuộc khủng hoảng Fentanyl ở Mỹ. Theo tổ chức tư vấn Hội đồng Quan hệ đối ngoại (Mỹ), có bốn đợt khủng hoảng thuốc giảm đau nhóm Opioid xảy ra ở quốc gia này:

- Năm 1991: các bác sĩ đã kê khoảng 76 triệu đơn thuốc giảm đau nhóm Opioid cho các bệnh mãn tính. Sau 20 năm, con số này đã tăng lên tới 219 triệu đơn với các loại thuốc phổ biến như Percocet và OxyContin. Đợt khủng hoảng đầu tiên bùng phát vào năm 1999 với số ca quá liều và tử vong tăng đột ngột. Các hoạt chất phổ biến gồm Methadone, Hydrocodone, Oxycodone dùng làm thuốc giảm đau; nhóm thuốc an thần có thể gây nghiện Benzodiazepine như Xanax, Valium, Ativan.

- Năm 2010: Đợt khủng hoảng thứ hai được đánh dấu với tình trạng sử dụng Heroin có nguồn gốc từ Colombia và Mexico tràn ngập nước Mỹ. Ma túy Heroin dễ kiếm, mạnh lại rẻ tiền nên được dùng thay cho các loại thuốc giảm đau kê đơn.

- Năm 2013: Fentanyl đã mở màn cho đợt khủng hoảng thứ ba. Do Fentanyl quá mạnh nên từ năm 2010-2015 đã xảy ra tình trạng sử dụng đa chất liên quan đến Fentanyl, gồm: Heroin, thuốc giảm đau kê đơn, rượu và nhóm thuốc Benzodiazepine.

- Năm 2021: Đợt khủng hoảng thứ tư bùng phát với Fentanyl là nguyên nhân chính gây tử vong với 66% tổng số ca tử vong do quá liều vào năm này. Nguyên nhân do các băng nhóm ma túy đã ngụy trang Fentanyl giả giống như các loại thuốc giảm đau nhóm Opioid nên dễ gây nhầm lẫn. Người sử dụng thuốc giảm đau không hề biết thuốc có pha trộn loại ma túy kịch độc này.

TÂN PHONG - THANH TUẤN

Nguồn CA TP.HCM : http://congan.com.vn/vu-an/phong-chong-ma-tuy/bai-4-con-ac-mong-voi-nguoi-my_193907.html