GS Diêm Học Thông: Không có an ninh mạng, không có an ninh quốc gia

3 giờ trướcBài gốc

Giáo sư Diêm Học Thông phát biểu tại phiên thảo luận “Bối cảnh chiến lược đang biến đổi và ý nghĩa đối với ASEAN”.

Chiều 9/6, trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF 2026), phiên thảo luận với chủ đề “Bối cảnh chiến lược đang biến đổi và ý nghĩa đối với ASEAN” đã thu hút sự quan tâm của các đại biểu, tập trung phân tích những chuyển động lớn của thế giới trong 10-15 năm tới.

Phiên thảo luận là cuộc trao đổi giữa TS. Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao, và Giáo sư Diêm Học Thông (Đại học Thanh Hoa, Trung Quốc), nhằm làm rõ các xu hướng định hình môi trường chiến lược toàn cầu trong giai đoạn tới.

Công nghệ tái định nghĩa quyền lực quốc gia

Theo Giáo sư Diêm Học Thông, thế giới hiện không bước vào một “Chiến tranh Lạnh mới”, bởi cạnh tranh giữa các cường quốc đã chuyển trọng tâm từ ý thức hệ sang công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).

Ông nhận định AI sẽ trở thành nhân tố then chốt định hình trật tự quốc tế trong thập niên tới. Sự phát triển của không gian mạng đang tạo ra một “mặt trận cạnh tranh mới”, song song với không gian địa lý truyền thống, trong đó yếu tố số hóa ngày càng giữ vai trò trung tâm.

Theo dự báo, thế giới có thể hình thành hai hệ sinh thái công nghệ số song song, dẫn tới sự phân tách về tiêu chuẩn, thị trường và hệ thống AI.

Giáo sư Diêm cũng cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay của trật tự quốc tế là tình trạng thiếu vắng cơ chế lãnh đạo toàn cầu. Trong bối cảnh đó, vai trò duy trì ổn định đang dịch chuyển mạnh sang các cơ chế khu vực. ASEAN được xem là điển hình khi duy trì hòa bình và ổn định khu vực từ năm 1991 đến nay dù không có một trung tâm lãnh đạo tuyệt đối.

TS. Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao (phải) và GS. Diêm Học Thông, Đại học Thanh Hoa, Trung Quốc tại phiên thảo luận chuyên đề trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 ngày 9/6.

Đối với ASEAN, ông nhấn mạnh hai yêu cầu then chốt: nâng cao năng lực quản trị và uy tín chiến lược của từng quốc gia thành viên nhằm củng cố lòng tin nội khối; đồng thời duy trì quan hệ ổn định giữa Đông Nam Á và Đông Bắc Á để bảo đảm cấu trúc hòa bình dài hạn của khu vực.

Về tác động của AI, ông cho rằng công nghệ này không chỉ tái định hình quan hệ quốc tế mà còn làm biến đổi sâu sắc cấu trúc xã hội, giáo dục và thị trường lao động.

Nhiều công việc trong nền kinh tế lao động giá rẻ có thể bị thay thế, đồng thời quan hệ dạy - học cũng thay đổi căn bản. Trong bối cảnh đó, năng lực cốt lõi của các quốc gia không chỉ là tiếp cận tri thức mà là khả năng làm chủ AI.

Ông kết luận rằng các quan hệ quốc tế trong tương lai, bao gồm giữa ASEAN với Trung Quốc, sẽ ngày càng bị chi phối bởi cạnh tranh công nghệ cao, trong đó an ninh mạng trở thành nền tảng của an ninh quốc gia. “Không có an ninh mạng thì không thể có an ninh quốc gia”.

TS. Nguyễn Hùng Sơn đánh giá phát biểu của Giáo sư Diêm cho thấy công nghệ đang “tái định nghĩa quyền lực quốc gia”, đồng thời làm thay đổi quan niệm truyền thống về địa lý khi cạnh tranh chuyển dần từ không gian vật lý sang không gian mạng - nơi các quy tắc vẫn đang trong quá trình hình thành.

Mỹ - Trung và bài toán ổn định chiến lược

Trước câu hỏi về khả năng Mỹ và Trung Quốc duy trì quan hệ ổn định trong không gian mạng, TS. Hùng Sơn dẫn lại dự báo của Giáo sư Diêm trong một công trình xuất bản năm 2013, trong đó ông từng cảnh báo cạnh tranh chiến lược giữa hai nước sẽ gia tăng, dù hiện nay hai bên vẫn nỗ lực quản lý quan hệ song phương.

Trả lời, Giáo sư Diêm cho rằng đây là vấn đề “cực kỳ quan trọng”, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ và AI ngày càng gay gắt. Ông cảnh báo nguy cơ lớn nhất nằm ở việc AI có thể được tích hợp vào lĩnh vực quân sự, bao gồm cả hệ thống phân tích và ra quyết định liên quan vũ khí hạt nhân. Nếu AI được trao quyền quyết định cuối cùng về sử dụng vũ lực, rủi ro an ninh sẽ trở nên đặc biệt nghiêm trọng.

Phiên thảo luận với chủ đề “Bối cảnh chiến lược đang biến đổi và ý nghĩa đối với ASEAN”

Theo ông, cả Washington và Bắc Kinh đều đã nhận thức rõ mức độ rủi ro và đang thiết lập các cơ chế làm việc nhằm xác định lĩnh vực hợp tác tối thiểu, đồng thời thiết lập “lằn ranh đỏ” để tránh leo thang. Dù cạnh tranh là tất yếu, hai bên cần xây dựng những “rào chắn” để kiểm soát xung đột.

Trong phần trao đổi với đại biểu, Giáo sư Diêm thừa nhận ông “bi quan” về mức độ cạnh tranh giữa hai cường quốc, nhưng “lạc quan” rằng xung đột có thể được kiểm soát. Việc hai bên cùng chấp nhận khái niệm “ổn định chiến lược” cho thấy nhận thức chung về nhu cầu tránh chiến tranh.

“Nếu cạnh tranh giữa hai cường quốc có thể diễn ra trong hòa bình, đó đã là một kết quả tích cực”, ông nhấn mạnh.

ASEAN trong không gian cạnh tranh công nghệ mới

TS. Nguyễn Hùng Sơn đặt vấn đề: trong bối cảnh cạnh tranh chuyển mạnh sang không gian mạng, ASEAN - vốn dựa trên nền tảng địa lý và tính trung lập - sẽ duy trì vị thế như thế nào trong cấu trúc mới.

Giáo sư Diêm cho rằng hiện nay đã xuất hiện rõ sự khác biệt giữa cạnh tranh trong không gian địa lý và không gian mạng. Nhiều quốc gia đang phát triển không đủ nguồn lực để vận hành song song các hệ thống công nghệ khác nhau, vì vậy có xu hướng phải lựa chọn hệ sinh thái công nghệ phù hợp. Ngoài yếu tố công nghệ, giá thành và khả năng ứng dụng thực tiễn sẽ đóng vai trò quyết định trong cạnh tranh.

Ông dự báo thế giới có thể tiến tới hai hệ tiêu chuẩn quan hệ song song: một trong không gian vật lý và một trong không gian số, ảnh hưởng sâu rộng tới cấu trúc quan hệ quốc tế, bao gồm cả ASEAN.

TS. Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao tại phiên thảo luận chuyên đề.

Trong phần thảo luận, các đại biểu đặt vấn đề về vai trò của đất hiếm trong cạnh tranh công nghệ AI, cũng như cách ASEAN nên tiếp cận công nghệ này trước những tác động xã hội như mất việc làm hay “phi nhân tính hóa”.

Giáo sư Diêm cho rằng đất hiếm là một trong “ba trụ cột” của ngành công nghiệp AI, bên cạnh điện năng và trí tuệ. Tuy nhiên, yếu tố then chốt hiện nay là điện năng do nhu cầu vận hành AI ngày càng lớn. Cả Trung Quốc và Mỹ đều đang tăng cường năng lực sản xuất điện, trong khi khả năng xảy ra đối đầu trực tiếp về đất hiếm trong ngắn hạn là không cao.

Ông cũng nhận định chỉ Mỹ và Trung Quốc hiện có khả năng phát triển các mô hình AI nền tảng, trong khi phần lớn các quốc gia khác chủ yếu ứng dụng hoặc phụ thuộc vào công nghệ sẵn có.

Thách thức lớn nhất, theo ông, không nằm ở việc lựa chọn thái độ “lạc quan” hay “bi quan” đối với AI, mà là cải cách giáo dục để chuẩn bị năng lực thích ứng cho thế hệ trẻ.

“Không chỉ ASEAN, mà cả Mỹ và Trung Quốc đều phải cải cách hệ thống giáo dục”, ông nhấn mạnh, cho rằng từ tiểu học đến đại học đều cần thay đổi để đào tạo thế hệ có khả năng làm chủ AI, thay vì chỉ tiếp nhận tri thức truyền thống.

Phương Linh

Ảnh: Pool

Nguồn Znews : https://znews.vn/gs-diem-hoc-thong-khong-co-an-ninh-mang-khong-co-an-ninh-quoc-gia-post1658312.html