Một dòng lệnh ở Mỹ, hàng dài tàu chở dầu kẹt cứng ở eo biển Bosphorus

3 giờ trướcBài gốc

Tàu chở dầu xếp hàng chờ kiểm tra tại eo biển Bosphorus (Thổ Nhĩ Kỳ) vào năm 2022. Ảnh: REUTERS.

Tháng 12/2022, hàng dài tàu chở dầu ùn ứ tại eo biển Bosphorus, tuyến hàng hải nối Biển Đen với Địa Trung Hải. Thị trường năng lượng toàn cầu lập tức chao đảo. Nguyên nhân xuất phát vài dòng quy định về “giá trần dầu Nga” do Mỹ và phương Tây ban hành. Lúc này, hoạt động vận tải dầu rơi vào trạng thái đình trệ.

Đó cũng là cách Edward Fishman mở đầu Đỉnh cao kiểm soát: Quyền lực Mỹ trong kỷ nguyên chiến tranh kinh tế. Cuốn sách lý giải cách Mỹ sử dụng hệ thống tài chính, công nghệ và thương mại như công cụ cạnh tranh địa chính trị trong thế kỷ 21.

Khi tài chính trở thành vũ khí

Edward Fishman gọi đây là “chiến tranh kinh tế”. Trong cuộc chiến này, một quy định tài chính cũng đủ tạo ra tác động tương đương sức ép quân sự.

Câu chuyện Bosphorus là ví dụ tiêu biểu. Khi Mỹ và đồng minh áp mức giá trần với dầu, các công ty phương Tây bị cấm bảo hiểm hoặc vận chuyển dầu bán vượt ngưỡng quy định. Phần lớn dịch vụ bảo hiểm hàng hải toàn cầu nằm trong tay doanh nghiệp châu Âu và Anh. Các tàu dầu vì vậy buộc phải chứng minh đủ điều kiện bảo hiểm trước khi đi qua Bosphorus. Quy trình kiểm tra kéo dài khiến hàng chục tàu chở dầu khổng lồ mắc kẹt nhiều ngày trên tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới.

Sách Đỉnh cao kiểm soát: Quyền lực Mỹ trong kỷ nguyên chiến tranh kinh tế của Edward Fishman. Ảnh: Đức An.

Theo Fishman, sức mạnh của Mỹ nằm ở vị trí trung tâm trong mạng lưới tài chính và công nghệ toàn cầu. Đồng USD, hệ thống thanh toán quốc tế, chuỗi cung ứng bán dẫn hay hạ tầng ngân hàng trở thành những “điểm án ngữ” (chokepoint) mới của thời đại.

Nếu trong lịch sử, các đế chế giành quyền kiểm soát eo biển hoặc kênh đào để nắm lợi thế thương mại, thì hiện nay quyền lực nằm ở các hạ tầng vô hình của nền kinh tế toàn cầu. Quốc gia kiểm soát được những mắt xích này sẽ tạo sức ép lên đối thủ mà chưa cần triển khai quân đội.

Điểm hấp dẫn của cuốn sách nằm ở góc nhìn từ bên trong. Edward Fishman từng tham gia xây dựng các biện pháp trừng phạt kinh tế của Mỹ. Ông kể lại những cuộc họp tại Nhà Trắng, các chiến dịch truy dấu dòng tiền và cách Washington tận dụng vị thế thống trị trong hệ thống tài chính để gây áp lực lên đối thủ.

Trong nền kinh tế toàn cầu phụ thuộc lẫn nhau, việc cắt quyền tiếp cận công nghệ hoặc tài chính có thể khiến cả một nền kinh tế chao đảo chỉ sau thời gian ngắn. Toàn cầu hóa vì thế cũng bước sang giai đoạn khác. Những mạng lưới từng thúc đẩy thương mại tự do giờ trở thành công cụ cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia lớn.

Việt Nam trước “luật chơi” mới

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, với nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, cuốn sách của Edward Fishman mang ý nghĩa vượt khỏi phạm vi một nghiên cứu về Mỹ hay Nga. Vấn đề cốt lõi nằm ở sự thay đổi của trật tự kinh tế toàn cầu.

Bà cho rằng cuốn sách giúp độc giả nhận diện rõ hơn bản chất của giai đoạn cạnh tranh hiện nay. “Khi các 'điểm án ngữ' bị vũ khí hóa, niềm tin vào hệ thống toàn cầu chung sẽ bị xói mòn. Fishman dự báo một xu thế tất yếu: Các quốc gia sẽ bắt đầu cuộc đua tìm cách xây dựng những hệ thống thay thế để tự bảo vệ mình, dẫn đến một thế giới phân mảnh, nơi những luật chơi chung bớt thiêng và sự an toàn được đặt lên trên hiệu quả kinh tế", bà viết trong phần giới thiệu.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan. Ảnh: Việt Linh.

Theo chuyên gia kinh tế, bài toán lớn với Việt Nam nằm ở khả năng xây dựng nền kinh tế đủ sức chống chịu trước biến động địa chính trị, đồng thời duy trì vị thế trong mạng lưới thương mại toàn cầu.

Trong khi đó, TS Ngô Di Lân nhìn nhận Đỉnh cao kiểm soát như một bản đồ giúp người đọc hiểu rõ cấu trúc quyền lực hiện đại. “Trong thế giới được tổ chức quanh các mạng lưới tài chính và công nghệ đan xen, vị trí trung tâm trong các mạng lưới đó có thể tạo ra sức mạnh chiến lược thực chất. Khả năng cho phép hoặc từ chối quyền tiếp cận đôi khi mang lại hiệu quả mà trước đây chỉ có thể đạt được bằng sức mạnh quân sự", TS Ngô Di Lân nhận định.

Hai chuyên gia đồng thuận về vai trò ngày càng lớn của an ninh kinh tế. Chuỗi cung ứng, công nghệ và tài chính giờ ảnh hưởng trực tiếp đến vị thế quốc gia trong trật tự quốc tế mới.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ leo thang và các lệnh trừng phạt xuất hiện ngày càng nhiều, khả năng hiểu bản chất quyền lực kinh tế sẽ quyết định mức độ chủ động của mỗi quốc gia trước biến động toàn cầu.

Đức An

Nguồn Znews : https://znews.vn/mot-dong-lenh-o-my-hang-dai-tau-cho-dau-ket-cung-o-eo-bien-bosphorus-post1653273.html