Xuất khẩu gạo tăng về lượng nhưng áp lực chuỗi giá trị ngày càng lớn

13 giờ trướcBài gốc

Tăng sản lượng nhưng “hụt” giá trị

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong tháng 5/2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,1 triệu tấn gạo, thu về 511,7 triệu USD. Lũy kế 5 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu gạo đạt khoảng 4,5 triệu tấn, tương đương 2,09 tỷ USD, tăng 6,6% về lượng nhưng giảm 3,6% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Giá gạo xuất khẩu bình quân đạt khoảng 467,6 USD/tấn, giảm 9,6%, cho thấy áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt và xu hướng điều chỉnh giá trên thị trường quốc tế.

5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu gạo đạt khoảng 4,5 triệu tấn, tương đương 2,09 tỷ USD, tăng 6,6% về lượng nhưng giảm 3,6% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Ảnh minh họa

Về thị trường, Philippines tiếp tục là khách hàng lớn nhất của gạo Việt Nam với gần 47% thị phần, tương đương khoảng 2,1 triệu tấn. Trung Quốc đứng thứ hai với gần 18% thị phần, đồng thời là thị trường tăng trưởng mạnh nhất với mức tăng tới 54%.

Đáng chú ý, nhu cầu nhập khẩu từ Trung Quốc tăng trong bối cảnh thời tiết bất lợi tại một số vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây chủ yếu là nhu cầu mang tính cơ hội, nhằm bổ sung dự trữ và tận dụng nguồn cung giá cạnh tranh trong khu vực.

Trên bình diện toàn cầu, thị trường gạo đang chịu tác động từ các dự báo El Nino có thể quay trở lại và kéo dài đến năm 2027, làm gia tăng rủi ro giảm sản lượng tại nhiều quốc gia châu Á, đồng thời thúc đẩy nhu cầu nhập khẩu tại các thị trường lớn. Philippines, thị trường nhập khẩu trọng điểm được dự báo có thể cần tới 5,5-5,6 triệu tấn gạo mỗi năm trong các giai đoạn tới, vừa mở ra cơ hội, vừa tạo sức ép cạnh tranh về giá và chất lượng đối với các nước xuất khẩu, trong đó có Việt Nam.

Diễn biến giá cũng cho thấy sự phân hóa rõ nét: gạo Việt Nam 5% tấm đầu tháng 6/2026 tăng nhẹ lên 415 - 420 USD/tấn do lo ngại thiếu hụt nguồn cung; trong khi Ấn Độ giữ giá ổn định nhờ nguồn cung dồi dào, còn Thái Lan duy trì quanh mức 450 USD/tấn. Trong khi sản lượng tăng, biên độ giá lại thu hẹp, phản ánh rõ thách thức về chất lượng tăng trưởng của ngành lúa gạo nếu vẫn phụ thuộc chủ yếu vào mở rộng sản lượng.

Chuỗi giá trị trước yêu cầu tái cấu trúc

Không chỉ là câu chuyện thị trường, sức ép còn nằm ở chính cấu trúc chuỗi giá trị lúa gạo trong nước. Tại thảo luận tổ số 2 trong khuôn khổ Đại hội Hội Nông dân Việt Nam lần thứ IX, nhiều ý kiến nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ quản lý theo từng khâu sang quản lý theo chuỗi giá trị, trong đó trọng tâm là minh bạch hóa sản xuất, truy xuất nguồn gốc và tăng hiệu quả phối hợp từ cơ sở.

Đại biểu Huỳnh Văn Thòn, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Hội Nông dân Việt Nam khóa VIII, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Lộc Trời cho rằng, đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà xuất phát từ thực tiễn sản xuất và tiêu dùng hiện nay. Ông dẫn lại chỉ đạo của lãnh đạo Đảng, Nhà nước về an toàn thực phẩm, nhấn mạnh cần chuyển từ quản lý từng khâu sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị. Với ngành lúa gạo, theo ông, đây là yêu cầu trực tiếp đối với cách tổ chức sản xuất.

Theo ông Huỳnh Văn Thòn, nếu người tiêu dùng không biết rõ hạt gạo được sản xuất ở đâu, theo quy trình nào, sử dụng giống và vật tư gì, thì vấn đề an toàn thực phẩm vẫn chưa được giải quyết đầy đủ. Vì vậy, truy xuất nguồn gốc không thể chỉ dừng ở tem nhãn thương mại mà phải trở thành hạ tầng quản lý của toàn chuỗi sản xuất.

"Hệ thống truy xuất cần bao phủ toàn bộ chuỗi từ giống, vật tư đầu vào, canh tác, thu hoạch, thu mua, chế biến đến lưu thông. Khi dữ liệu được kết nối đầy đủ, cơ quan quản lý mới có thể giám sát sớm, phát hiện rủi ro và xử lý đúng đối tượng, đồng thời bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính và người tiêu dùng", ông Huỳnh Văn Thòn chia sẻ.

Một điểm đáng chú ý được ông Huỳnh Văn Thòn nhấn mạnh là tăng cường hiệu lực quản lý ở cấp cơ sở. Theo đó, cấp tỉnh giữ vai trò điều phối, còn cấp xã là nơi trực tiếp nắm bắt tình hình sản xuất và biến động thị trường. Thực tế cho thấy nhiều vấn đề như chất lượng vật tư, mùa vụ hay thu mua chỉ có thể phát hiện kịp thời ở cấp cơ sở. Nếu không gắn quản lý chuỗi với năng lực thực thi tại địa bàn, hiệu quả sẽ khó bền vững.

Liên quan đến truy xuất nguồn gốc, ông cho rằng cần gắn với cơ chế xác thực dữ liệu và liên thông hệ thống dữ liệu quốc gia. Khi đó, tem truy xuất không chỉ là dấu hiệu nhận diện mà trở thành căn cứ xác thực, phục vụ hậu kiểm và chống gian lận thương mại.

Bên cạnh đó, bài toán vốn tiếp tục là điểm nghẽn. Hiện nông dân vẫn phụ thuộc nhiều vào tín dụng phi chính thức, trong khi doanh nghiệp phải tự xoay vòng nguồn lực lớn để bao tiêu. Chỉ cần dòng tiền chậm hoặc lệch nhịp, chuỗi liên kết dễ bị đứt gãy. Vì vậy, cần cơ chế tín dụng ưu đãi trực tiếp cho nông dân trên cơ sở hợp đồng liên kết và dữ liệu sản xuất minh bạch, qua đó giảm phụ thuộc vốn ngoài hệ thống và tăng ổn định chuỗi.

Theo ông Huỳnh Văn Thòn, khi chuỗi giá trị được tổ chức minh bạch, có truy xuất đầy đủ, kỷ luật sản xuất rõ ràng và dòng vốn ổn định, người tiêu dùng Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp cận gạo chất lượng cao đạt chuẩn quốc tế ngay trong nước. Tính toán của doanh nghiệp cho thấy chi phí tăng thêm để xây dựng chuỗi minh bạch chỉ khoảng 120.000 đồng/người/năm, tương đương chưa đến 10.000 đồng/tháng. Đổi lại là lợi ích về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và niềm tin thị trường.

Vấn đề hiện nay không phải thiếu chủ trương mà là cần một mô hình thí điểm đủ rõ, đủ thực chất để triển khai, qua đó hoàn thiện thể chế. “Mọi việc suy cho cùng đều phải quay về bữa cơm của người dân. Nếu chuỗi giá trị được tổ chức minh bạch hơn, truy xuất rõ ràng hơn, kỷ luật sản xuất chặt chẽ hơn và dòng vốn lành mạnh hơn, người Việt hoàn toàn có thể tiếp cận gạo chất lượng cao ngay trong nước”, ông nói.

Mô hình chuỗi lúa gạo bền vững được đề xuất đặt trong tổng thể gồm: truy xuất nguồn gốc, chính quyền hai cấp, lực lượng công an cơ sở, xác thực dữ liệu, tín dụng trực tiếp cho nông dân và đầu ra đạt chuẩn cao cấp. Ông cũng đề xuất Hội Nông dân Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò thúc đẩy liên kết chuỗi, nhằm giúp nông dân ổn định thu nhập và giảm rủi ro thị trường.

Trong ngắn hạn, giá gạo Việt Nam có thể hưởng lợi từ lo ngại thiếu hụt nguồn cung khi El Nino quay trở lại. Tuy nhiên, về dài hạn, ngành lúa gạo đang đối mặt đồng thời với biến động giá, rủi ro khí hậu và yêu cầu tái cấu trúc chuỗi giá trị. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ tăng trưởng theo sản lượng sang nâng chất chuỗi giá trị, coi minh bạch, truy xuất nguồn gốc và quản trị chuỗi là nền tảng cho phát triển bền vững ngành hàng chiến lược này.

Giá gạo Việt Nam tăng trở lại trong ngắn hạn nhờ lo ngại thiếu hụt nguồn cung tại châu Á khi El Nino quay trở lại. Tuy nhiên, phía sau những con số xuất khẩu tích cực vẫn là hàng loạt thách thức từ biến động giá, rủi ro thời tiết đến yêu cầu tái cấu trúc chuỗi giá trị lúa gạo trong nước. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về chính sách để nâng chất ngành hàng chiến lược này.

Nguyễn Hạnh

Nguồn Công Thương : https://congthuong.vn/xuat-khau-gao-tang-ve-luong-nhung-ap-luc-chuoi-gia-tri-ngay-cang-lon-460482.html