36 năm cầm quyền của Đại giáo chủ Iran Khamenei

4 giờ trướcBài gốc

Đại giáo chủ Ali Khamenei. (Ảnh: AP)

Nhà lãnh đạo 86 tuổi đã thiệt mạng trong cuộc tấn công lớn của Mỹ và Israel ngày 28/3.

Ông Khamenei là người đã cải tổ mạnh mẽ Cộng hòa Hồi giáo kể từ khi kế nhiệm nhà cách mạng Ruhollah Khomeini năm 1989. Ông Khomeini là một nhà tư tưởng đầy nhiệt huyết và lôi cuốn, là người đã lãnh đạo cuộc cách mạng lật đổ vua và thiết lập chế độ cai trị bởi các giáo sĩ Hồi giáo Shi’ite. Với quan điểm bảo thủ, ông Khamenei đã biến tầm nhìn cách mạng đó thành một thể chế nhà nước.

Ông có thời gian lãnh đạo lâu hơn nhiều so với người tiền nhiệm, đã mở rộng đáng kể tầng lớp giáo sĩ Shi’ite và xây dựng Lực lượng Vệ binh Cách mạng bán quân sự thành lực lượng quan trọng nhất để hỗ trợ cho vai trò lãnh đạo của mình. Lực lượng Vệ binh cách mạng trở thành lực lượng quân sự tinh nhuệ nhất của đất nước, sở hữu kho vũ khí tên lửa đạn đạo lớn, có với tầm ảnh hưởng rộng khắp các lĩnh vực kinh tế của Iran.

Tuy nhiên, những căng thẳng trong xã hội ngày càng khó kiểm soát. Sự kiểm soát cứng rắn về chính trị và nền kinh tế suy yếu đã châm ngòi cho những làn sóng biểu tình quần chúng ngày càng lớn, và ông Khamenei xử lý bằng biện pháp cứng rắn.

Trong khi đó, các cuộc chiến tranh ở Trung Đông với mở đầu là cuộc tấn công của Hamas vào Israel ngày 7/10/2023 đã dẫn đến sự sụp đổ của "Trục kháng chiến" trên toàn khu vực mà ông Khamenei dành nhiều công sức để xây dựng.

Khi phát động vụ đánh bom ngày 28/2, Tổng thống Mỹ Donald Trump kêu gọi người dân Iran “hãy nắm lấy chính phủ của các bạn. Nó sẽ thuộc về các bạn. Đây có lẽ sẽ là cơ hội duy nhất của các bạn trong nhiều thế hệ”.

Ông Khamenei qua đời đặt ra những câu hỏi về tương lai của Cộng hòa Hồi giáo. Điều gì xảy ra tiếp theo có thể phụ thuộc rất nhiều vào các tổ chức như Vệ binh Cách mạng - lực lượng đã nhiều lần thể hiện sẵn sàng sử dụng vũ lực áp đảo để giữ vững quyền lực.

Dấu ấn quyền lực

Ông Ali Khamenei sinh ra trong một gia đình sùng đạo ở thành phố linh thiêng Mashhad thuộc vùng đông bắc Iran. Đó là cái nôi của tinh thần cách mạng trong cuộc đấu tranh chống lại Vua (Shah) Mohammad Reza Pahlavi, người được phương Tây hậu thuẫn.

Giống như nhiều nhà lãnh đạo Iran khác, ông Khamenei theo học tư tưởng của nhà lãnh đạo Khomeini tại trường dòng ở thành phố linh thiêng Qom vào đầu những năm 1960, trước khi ông Khomeini bị lưu đày sang Iraq và Pháp.

Ông Khamenei tham gia phong trào chống Shah, có thời gian phải ngồi tù và lẩn trốn. Khi ông Khomeini trở về Iran trong thắng lợi vào tháng 2/1979 và tuyên bố thành lập Cộng hòa Hồi giáo, ông Khamenei được bổ nhiệm vào Hội đồng Cách mạng bí mật. Năm 1981, ông được bầu làm tổng thống thứ 3 của Iran. Cùng năm đó, một vụ đánh bom của phe đối lập khiến ông bị liệt một tay.

Sau khi ông Khomeini qua đời, ông Khamenei được bổ nhiệm làm lãnh đạo tối cao, đứng đầu hệ thống cấp bậc.

Dù ban đầu bị đánh giá là thiếu sức hút cá nhân, ông Khamenei đã ổn định Iran sau cuộc chiến tranh với Iraq những năm 1980 và cai trị trong hơn 3 thập kỷ, lâu hơn nhiều so với ông Khomeini.

Những người theo đường lối cứng rắn coi ông là người chỉ đứng sau Chúa về quyền lực. Ông Khamenei tạo ra một bộ máy ngày càng lớn mạnh, gồm các giáo sĩ Shi’ite và các cơ quan chính phủ, làm mờ ranh giới trách nhiệm và khiến ông trở thành người phân xử tối cao.

Sự trỗi dậy và sụp đổ của các lực lượng ủy nhiệm

Khi Iran băn khoăn liệu có nên duy trì Lực lượng Vệ binh Cách mạng sau chiến tranh với Iraq hay không, ông Khamenei đã ra tay cứu giúp và cho phép lực lượng bán quân sự này nắm quyền lực mạnh mẽ trong nền kinh tế Iran. Hệ thống bổ nhiệm khiến chính phủ dân sự do người dân bầu ra không có nhiều quyền lực.

Dưới thời ông Khamenei, Iran chuyển hoàn toàn từ chiến tranh thông thường sang hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm, xây dựng cái gọi là “Trục kháng chiến” để thúc đẩy lợi ích của mình trong khu vực.

Lực lượng vũ trang Hezbollah của Li-băng được thành lập với sự giúp đỡ của Iran vào những năm 1980, đã đánh đuổi Israel khỏi miền nam Li-băng vào năm 2000 và chiến đấu với Israel trong cuộc chiến kéo dài 1 tháng năm 2006.

Thông qua Hezbollah, Iran đã hoàn thiện chiến lược biến các nhóm vũ trang địa phương thành đồng minh để thể hiện sức mạnh. Iran cũng đi theo mô hình đó khi ủng hộ phiến quân Houthi ở Yemen, giúp lực lượng này chiếm giữ thủ đô Sanaa của nước này năm 2014 và nắm giữ quyền lực trong hơn 1 thập kỷ.

Bình Giang

Nguồn Tiền Phong : https://tienphong.vn/36-nam-cam-quyen-cua-dai-giao-chu-iran-khamenei-post1823939.tpo