75 năm ngành Công Thương: Nỗ lực dựng xây nền kinh tế tự chủ

13 phút trướcBài gốc

75 năm trước, ngày 14/5/1951, theo Sắc lệnh số 21/SL của Chủ tịch nước, Bộ Kinh tế đổi tên thành Bộ Công Thương. Cơ quan Bộ Công Thương đóng tại thôn Đồng Don, xã Minh Thanh, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. Từ đó mở ra trang sử vẻ vang của ngành Công Thương Việt Nam.

75 năm sau, ngành đứng trước một mệnh lệnh lịch sử khác, không kém phần lớn lao là tự chủ chiến lược trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Vóc dáng nền kinh tế sau 75 năm

Năm 2025 khép lại với những kỷ lục chưa từng có trong lịch sử ngành. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 930,06 tỷ USD, trong đó xuất khẩu vượt 475 tỷ USD, cao gấp gần 500 lần so với mốc 1 tỷ USD xuất khẩu đầu tiên cách đây hơn 35 năm. Hệ thống điện Việt Nam đạt quy mô khoảng 90.000 MW, đứng đầu Đông Nam Á và nằm trong nhóm 20 hệ thống điện lớn nhất thế giới. Sản xuất công nghiệp tăng 9,2%, riêng công nghiệp chế biến, chế tạo, xương sống của tự chủ công nghiệp, tăng 10,5%. GDP Việt Nam vượt 514 tỷ USD, xếp khoảng thứ 32 thế giới.

Hệ thống chân đế điện gió ngoài khơi do Tổng công ty Cổ phần Dịch vụ kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC) chế tạo cho đối tác nước ngoài. Ảnh: Thừa Ngọc

Đà tăng trưởng tiếp tục được khẳng định ngay trong những tháng đầu năm 2026. Tính đến ngày 15/4, tổng trị giá xuất nhập khẩu hàng hóa cả nước đạt 297,06 tỷ USD, tăng tới 24,5% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này không chỉ gây ấn tượng về quy mô mà còn cho thấy những nỗ lực lớn của doanh nghiệp trong bối cảnh khó khăn bủa vây do tác động của xung đột Trung Đông. Trong cơ cấu xuất nhập khẩu, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 144,6 tỷ USD, tăng 20,3%, còn nhập khẩu lên tới 152,5 tỷ USD, tăng 28,8%.

Chỉ số sản xuất toàn ngành công nghiệp (IIP) tăng 9,2%, cao hơn mức 8,6% của cùng kỳ năm 2025; ngành chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò "đầu tàu" với mức tăng 9,9%, đóng góp 7,8 điểm phần trăm vào mức tăng chung. Đặc biệt, sản xuất công nghiệp ghi nhận tăng trưởng tại toàn bộ 34/34 địa phương trên cả nước, cho thấy động lực phát triển đã lan tỏa đều khắp lãnh thổ. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt 2,546 triệu tỷ đồng, tăng 11,1% (loại trừ yếu tố giá tăng 6,3%). Mức tăng thực phản ánh sức cầu nội địa đang phục hồi rõ nét.

Bên cạnh những thành tựu rực rỡ nêu trên, nền kinh tế đây đó vẫn còn những điểm nghẽn. Theo Đánh giá 5 năm thực hiện chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021 - 2030 (Phụ lục Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng), ổn định kinh tế vĩ mô chưa thật vững chắc, chất lượng tăng trưởng cải thiện còn chậm, cơ cấu kinh tế và mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu chưa có nhiều thay đổi đáng kể. Chất lượng, hiệu quả, năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của nền kinh tế chưa cao.

TS. Nguyễn Văn Hội, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, chỉ rõ: Việt Nam giữ vững an ninh lương thực và đang tích cực đa dạng hóa năng lượng, nhưng vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu máy móc, công nghệ và nguyên liệu đầu vào. Sự phụ thuộc này tạo áp lực lên chi phí sản xuất, đòi hỏi nâng cao năng lực nội địa và chuyển dịch chuỗi cung ứng. Khả năng tự chủ kinh tế Việt Nam đang chuyển biến tích cực nhờ xuất khẩu tăng trưởng nhanh, trung bình 11,27%/ năm trong giai đoạn 2021-2025, chất lượng dự án thu hút FDI được nâng cao theo hướng ưu tiên công nghệ cao, xanh, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng cường kết nối doanh nghiệp trong nước với FDI, cùng với chuyển đổi số, nhưng vẫn hạn chế do phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu và doanh nghiệp nội địa quy mô nhỏ. Tuy nhiên, với độ mở kinh tế lớn, Việt Nam dễ tổn thương trước cú sốc bên ngoài, cạnh tranh chiến lược và đứt gãy chuỗi cung ứng, đòi hỏi chiến lược đa dạng hóa nguồn cung và chuyển đổi năng lượng bền vững.

Những lĩnh vực tiên phong

Kết luận Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV ngày 2/4/2026 đặt mục tiêu: đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, thuộc nhóm 30 nền kinh tế có quy mô GDP hàng đầu thế giới. Trung ương yêu cầu xây dựng và hiện đại hóa nền công nghiệp quốc gia vững mạnh; tập trung nâng cao hiệu quả, sức cạnh tranh một số ngành công nghiệp nền tảng như năng lượng, hạt nhân, cơ khí chế tạo, luyện kim, vận tải đường sắt, đóng tàu, vật liệu mới, hóa chất, công nghệ số, sinh học, công nghiệp phụ trợ gắn với tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu..

Cụ thể hóa định hướng đó, ngành Công Thương đã vạch ra lộ trình ba mốc với những chỉ tiêu định lượng rõ ràng. Đến 2030: chỉ số sản xuất công nghiệp tăng 12-12,5%/năm; tỷ trọng chế biến chế tạo trong GDP đạt khoảng 28%; xuất khẩu tăng bình quân 15-16%/năm; tổng mức bán lẻ tăng 14-15%/năm. Đến 2035: chế biến chế tạo đạt khoảng 30% GDP; Việt Nam bắt đầu xuất khẩu điện, hydrogen, amoniac. Tầm nhìn 2045: chế biến, chế tạo đạt khoảng 32% GDP; xuất khẩu điện gió ngoài khơi làm chủ lực.

Riêng lĩnh vực năng lượng, theo Nghị quyết 70-NQ/TW, đến năm 2030 tổng công suất các nguồn điện đạt 183-236 GW; tổng sản lượng điện 560-624 tỷ KWh; tỷ lệ năng lượng tái tạo trong tổng cung sơ cấp đạt 25-30%; cơ sở lọc dầu đáp ứng tối thiểu 70% nhu cầu xăng dầu trong nước; dự trữ xăng dầu đạt khoảng 90 ngày nhập ròng. Một chỉ tiêu khác đáng chú ý: chi phí logistics so với GDP giảm xuống còn 12-15% vào năm 2030, từ mức 16-17% hiện tại, tương đương việc giải phóng hàng chục tỷ USD đang bị lãng phí mỗi năm.

Nhìn vào những lĩnh vực trên không khó để nhận thấy, quyết tâm tự chủ đã đột phá vào lõi giá trị, có dư địa trong những năm tới. Ngành đã xác định sáu trụ cột chiến lược: nông thủy sản; dệt may và da giày; điện tử, máy tính và quang học; cơ khí và chế tạo; lâm sản và gỗ; thực phẩm. Đặc biệt, Việt Nam quyết tâm làm chủ công nghệ lõi trong điện tử với trọng tâm là chip bán dẫn và thiết bị 5G/6G, bước chuyển dịch chiến lược từ "gia công, lắp ráp" sang "tự thiết kế, sản xuất và xây dựng thương hiệu".

Tự chủ dựa trên nội lực

Khát vọng tự chủ chỉ có ý nghĩa khi đứng trên nền tảng vật chất và thể chế cụ thể. TS. Nguyễn Văn Hội phân tích, các ngành công nghiệp trọng điểm hiện đã hội tụ đủ điều kiện thực tế để bứt phá trong giai đoạn 2025-2030.

Thép và luyện kim có tiềm năng đột phá lớn từ năm 2026, chuyển mình từ quy mô sang chất lượng nhờ nhu cầu nội địa hồi phục, đầu tư công tăng tốc và xu hướng chuyển đổi sang thép xanh. Điều kiện thực tế bao gồm năng lực sản xuất lớn đã được tích lũy, các quy chuẩn môi trường mới thúc đẩy công nghệ hiện đại và chiến lược phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2050 định hướng bền vững.

Cơ khí và chế tạo có tiềm năng đột phá nhờ nhu cầu cao về nội địa hóa và sự tích hợp công nghệ 4.0. Tiềm năng lớn tập trung vào sản xuất linh kiện, máy móc chuyên dụng cho nông nghiệp, ô tô và năng lượng tái tạo, những lĩnh vực Việt Nam có thị trường đủ lớn và doanh nghiệp đã tích lũy năng lực kỹ thuật.

Hóa chất có tiềm năng đột phá lớn nhờ nhu cầu nội địa cao, định hướng đổi mới công nghệ và lợi thế từ Luật Hóa chất sửa đổi 2025. Điều kiện thực tế bao gồm việc tập trung sản phẩm chủ lực: phân bón, hóa dầu, hóa chất cơ bản; phát triển nhân lực chất lượng cao và chuyển đổi số quy trình vận hành.

Dệt may và da giày có tiềm năng lớn để đột phá nhờ tận dụng các FTA thế hệ mới, xu hướng xanh hóa và năng lực sản xuất đã được khẳng định trên thị trường quốc tế. Các doanh nghiệp đang chuyển đổi số, phát triển công nghiệp hỗ trợ và đa dạng hóa thị trường để nâng cao năng lực cạnh tranh, hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất bền vững.

Dệt may và da giày có tiềm năng lớn để đột phá nhờ tận dụng các FTA thế hệ mới, xu hướng xanh hóa và năng lực sản xuất đã được khẳng định trên thị trường quốc tế.Ảnh: Vinatex

Những ngành trên là minh chứng: tự chủ không xuất phát từ ý chí chủ quan mà xuất phát từ một nền tảng vật chất đã được tích lũy qua 75 năm, kết hợp với hành lang pháp lý đang được hoàn thiện, mạng lưới FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, UKVFTA) cùng dòng vốn FDI chất lượng cao đang dịch chuyển. Đó là cơ sở để Việt Nam chuyển từ "gia công, lắp ráp" sang "tự thiết kế, sản xuất và xây dựng thương hiệu", bước chuyển bản chất mà nền kinh tế đang chờ đợi.

75 năm trước, ngành Công Thương ra đời để bảo đảm "đủ ăn, đủ mặc" cho nhân dân kháng chiến. 75 năm sau, ngành đứng trước sứ mệnh lớn hơn: nỗ lực góp phần xây dựng một nền kinh tế tự chủ, không thể bị tổn thương trước bất kỳ cú sốc nào từ bên ngoài.

Trâm Anh

Nguồn Công Thương : https://congthuong.vn/75-nam-nganh-cong-thuong-no-luc-dung-xay-nen-kinh-te-tu-chu-456011.html