AI viết lại 'luật chơi' giáo dục: Thích ứng hay tụt lại phía sau?

16 giờ trướcBài gốc

Trong khi Thung lũng Silicon tăng tốc, giới giáo dục lại bị cuốn vào câu hỏi cấp bách: AI sẽ định hình tương lai học tập ra sao? Ảnh: The Guardian

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang thâm nhập sâu vào mọi ngõ ngách của đời sống số, trong đó có giáo dục - lĩnh vực vốn đặt trọng tâm vào tư duy phản biện và tính nguyên bản. Khi công nghệ cho phép sinh viên hoàn thành bài tập trong vài giây, các trường đại học đứng trước yêu cầu cấp bách: thay đổi để đồng hành với AI, hay tiếp tục giữ mô hình đánh giá cũ và đối mặt nguy cơ tụt lại?

AI đã đến, và sẽ ở lại

AI giờ đây hiện diện từ trình soạn thảo văn bản, công cụ thiết kế, đến các nền tảng tìm kiếm. Trên Microsoft Word, Copilot chủ động gợi ý hỗ trợ viết bản nháp. Google cung cấp câu trả lời tổng quan ngay khi người dùng nhập truy vấn - rút ngắn thao tác tìm kiếm, nhưng cũng thu hẹp không gian tư duy độc lập.

Đối với sinh viên, AI không còn là trải nghiệm công nghệ mới, mà là công cụ phục vụ học tập và giải quyết khối lượng bài vở lớn. Nhiều khảo sát tại Anh cho thấy tỷ lệ sinh viên dùng AI để tạo văn bản đã tăng gấp đôi trong một năm, từ 30% lên 64%. Không ít người sử dụng AI để tóm tắt tài liệu, diễn giải khái niệm, lập dàn ý, thậm chí tạo bài luận hoàn chỉnh.

Với sinh viên, AI không còn là điều mới mẻ. Đó là công cụ - và các em đang sử dụng ngày càng nhiều.

Đúng yêu cầu, nhưng thiếu tư duy

Về hình thức, các sản phẩm AI tạo sinh thường đáp ứng cấu trúc trình bày mạch lạc, ngôn ngữ trơn tru và lập luận có vẻ thuyết phục. Tuy nhiên, các chuyên gia giáo dục chỉ ra rằng, việc lạm dụng AI để làm bài tập thay người học làm mất đi cơ hội rèn luyện những kỹ năng cốt lõi mà môi trường đại học cần nuôi dưỡng: tư duy phản biện, năng lực phân tích, tính sáng tạo, diễn đạt nguyên bản và kỹ năng lập luận độc lập - những năng lực được nhà tuyển dụng đặc biệt coi trọng.

Các công cụ như Canva hay Gamma có thể tạo slide trình bày chuyên nghiệp trong vài phút. Với một bộ phận người học, đây là lợi thế tăng tốc. Nhưng ở góc nhìn học thuật, điều này lại cản trở tư duy, khi công nghệ xử lý cả phần ý tưởng, cấu trúc và diễn đạt, thay vì người học làm chủ quá trình đó.

Từ góc độ khoa học thần kinh, nhiều cảnh báo cho rằng sự phụ thuộc quá mức vào AI có thể tác động tiêu cực đến khả năng vận động nhận thức. Chuyên gia sức khỏe não bộ Dr. Daniel Amen từng nhấn mạnh: “Nếu bạn không chủ động sử dụng não, nó sẽ yếu dần”. Lời khuyên của ông là sử dụng AI để mở rộng và khuếch đại tư duy, thay vì thay thế tư duy.

Bài toán của giáo dục hiện nay là tìm được điểm cân bằng: tận dụng tốc độ của AI nhưng vẫn giữ vai trò chủ động của não bộ trong xử lý thông tin, phản biện và sáng tạo.

Đại học cũng cần chuyển mình

Khi ChatGPT lần đầu ra mắt năm 2022, nhiều trường đại học lựa chọn phản ứng phòng thủ: cấm AI trong bài tập, khôi phục thi viết trực tiếp giới hạn thời gian, hoặc siết chặt các hình thức đánh giá tại lớp để tránh tác động của công nghệ.

Thay vì đối đầu, môi trường học thuật cần chuyển sang dạy cách làm chủ AI - đặc biệt về tính phản biện, minh bạch và đạo đức sử dụng. Ảnh: Inside Higher Ed

Nhưng theo các giảng viên, cách tiếp cận này chỉ là giải pháp ngắn hạn. Bởi AI không biến mất, mà sẽ tiếp tục phát triển nhanh hơn khả năng xây dựng chính sách. Sau 3 năm kể từ cú hích ChatGPT, nhiều trường đại học đang chuyển từ cấm đoán sang chủ động tham gia với AI.

Các giảng viên liên ngành đang cùng nhau tái thiết kế phương pháp giảng dạy, học tập và đánh giá trong kỷ nguyên máy móc thông minh. Điều họ nhận ra là: thay vì đối đầu, môi trường học thuật cần chuyển sang dạy cách làm chủ AI - đặc biệt về tính phản biện, minh bạch và đạo đức sử dụng:

- Giảm hoặc thay thế các dạng bài tập mà AI có thể làm thay dễ dàng;

- Tăng đánh giá quá trình tư duy thông qua nhật ký học tập, thảo luận, thi vấn đáp, trình bày phản biện miệng, học tập theo dự án, hoặc các hình thức đánh giá cá nhân hóa tại lớp.

Nhiều giảng viên cũng hướng dẫn sinh viên sử dụng AI như “đối tác tư duy”, giúp mổ xẻ ý tưởng, phân tích dữ liệu, hoặc tinh chỉnh lập luận - nhưng phải công khai cách sử dụng và chịu trách nhiệm với nội dung đầu ra.

Một nguy cơ lớn trong môi trường học đường là sinh viên tin vào nội dung AI tạo ra như “chân lý” mà không kiểm chứng. Trong khi đó, AI có thể mắc lỗi “ảo giác” dữ liệu, tạo thiên lệch và sử dụng dữ liệu lỗi thời.

Các văn bản AI tạo sinh nhanh, mượt, nhưng đôi khi sai về bản chất. Do đó, hiểu biết về AI - hiểu cách công nghệ vận hành, điểm mạnh, điểm sai và giới hạn - trở thành yêu cầu thiết yếu, tương tự như giai đoạn chuyển đổi sang kỹ năng số trước đây.

Không phải AI hay nhà giáo, mà là AI cùng nhà giáo

Nhìn lại lịch sử, mọi cuộc cách mạng công nghệ đều tạo ra hoang mang: hơi nước từng làm dấy lên lo ngại thất nghiệp, máy tính bỏ túi từng khiến lớp học sợ mất kỹ năng toán học - nhưng xã hội và giáo dục đều thích ứng thành công, bằng cách dạy cách sử dụng công cụ một cách có kiểm soát và mục tiêu rõ ràng.

AI giúp tiết kiệm thời gian, hợp lý hóa quy trình, thậm chí mở ra những góc nhìn khác về vấn đề. Nhưng AI không làm thay tư duy. Việc quyết định khi nào dùng máy, khi nào dùng não mình mới là điểm mấu chốt trong thích ứng với AI.

AI hiện nay cũng cần một phản ứng tương tự, nhưng ở quy mô lớn hơn và tốc độ nhanh hơn. Giáo dục đại học, vốn đặt trọng tâm vào tư duy độc lập, không thể đứng ngoài cuộc chuyển dịch này. Nếu bỏ qua AI, môi trường học thuật có nguy cơ đánh mất chính giá trị lõi của mình: khả năng tư duy phản biện và làm chủ tri thức. Nhưng nếu thích ứng khôn ngoan, AI có thể trở thành một trong những công cụ học tập mạnh mẽ nhất lịch sử giáo dục - nơi máy xử lý tốc độ, còn con người làm chủ chiều sâu tư duy.

Thách thức của giáo dục không phải ngăn chặn AI, mà là định hình cách AI được sử dụng trong môi trường học tập, để sinh viên tiếp tục là những chủ thể tư duy độc lập, thay vì trở thành người tiêu thụ thụ động nội dung do máy tạo ra. Thích ứng sớm, chủ động dẫn dắt và trang bị năng lực hiểu biết AI cho người học được xem là con đường giúp các cơ sở đào tạo giữ lợi thế trong kỷ nguyên mới.

Hồng Nhung

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/ai-viet-lai-luat-choi-giao-duc-thich-ung-hay-tut-lai-phia-sau-10403073.html