An cung ngưu hoàng hoàn dùng thế nào mới đúng? Chuyên gia Trung y cảnh báo tác dụng phụ

3 giờ trướcBài gốc

An cung ngưu hoàng hoàn là một trong những bài thuốc Đông y quý giá nhất và có giá rất cao. Nhưng liệu những viên thuốc này có thực sự giúp ngăn ngừa và điều trị đột quỵ, và liệu chúng có gây hại không? Ảnh: SCMP.

Angong Niuhuang Wan (An cung ngưu hoàng hoàn) – viên thuốc được săn lùng và truyền tụng như “thần dược” trong giới Trung y – từ lâu được cho là có thể hỗ trợ bệnh nhân đột quỵ nếu sử dụng đúng thời điểm. Nhưng “đúng thời điểm” là khi nào, và liệu nó có thể gây hại?

Trong thế giới y học cổ truyền Trung Quốc (TCM), hiếm có phương thuốc nào sở hữu vị thế huyền thoại – cũng như mức giá đắt đỏ – như An cung ngưu hoàng hoàn, thường được gọi là “viên thuốc kỳ diệu”.

Công thức cổ gồm 11 loại thảo dược và khoáng vật này từ lâu được tôn vinh là thuốc cấp cứu thượng hạng, từng được dùng để điều trị những người đã bị đột quỵ hoặc có nguy cơ sắp xảy ra đột quỵ.

Theo Bảng Thông tin Đột quỵ Toàn cầu 2025 của Tổ chức Đột quỵ Thế giới (World Stroke Organization), đột quỵ vẫn là một thách thức y tế nghiêm trọng trên toàn cầu, với 11,9 triệu ca mắc mới mỗi năm và 93,8 triệu người đang sống chung với di chứng lâu dài của căn bệnh này.

Tại Hong Kong, Quỹ Đột quỵ Hong Kong cho biết mỗi năm thành phố ghi nhận khoảng 25.000 ca đột quỵ mới và 3.500 ca tử vong liên quan.

Một thầy thuốc Đông y đang khám cho một người đàn ông lớn tuổi. Theo Quỹ Phòng chống Đột quỵ Hong Kong, mỗi năm có khoảng 25.000 ca đột quỵ mới xảy ra tại thành phố này. Ảnh: SCMP.

Chính vì vậy, An cung ngưu hoàng hoàn đã trở thành vật “trấn trạch” trong nhiều gia đình người Hoa suốt nhiều thế hệ, đặc biệt là những gia đình có người cao tuổi. Các viên thuốc đông y bọc vàng tương tự cũng được sử dụng ở những nơi khác tại châu Á, như Hàn Quốc.

Giá của An cung ngưu hoàng hoàn rất cao. Ngay tại một chuỗi nhà thuốc phổ biến ở Hong Kong, viên rẻ nhất được bán trực tuyến với giá 998 đô la Hong Kong (3,3 triệu đồng) một viên.

Vì sao nó đắt như vậy, và liệu nó có thực sự hiệu quả?

Công thức này được công bố năm 1798 trong y thư Wenbing Tiaobian (Ôn bệnh điều biện, Hệ thống nhận diện bệnh ôn nhiệt) do Ngô Cúc Thông – một trong “Tứ đại danh y” và là bậc thầy của phái ôn bệnh – biên soạn.

Năm 1870, công thức được tập đoàn dược phẩm Tong Ren Tang (Đồng Nhân Đường) tiếp nhận. Hiện nay, đây là nhà bán lẻ Trung y lớn nhất Trung Quốc. Doanh nghiệp này được thành lập năm 1669 và từng là nhà cung cấp duy nhất cho triều đình.

Viên thuốc được xem là dược phẩm cấp cứu, để dùng trong giai đoạn nguy kịch ban đầu ngay sau khi xuất hiện triệu chứng đột quỵ.

Tên gọi của thuốc phản ánh mục đích và thành phần chính. “Angong” có nghĩa là “an” và “cung”, trong đó “cung” ám chỉ màng tim – theo lý luận Trung y là nơi “ngự trị” của thần trí. Cụm từ này mang ý nghĩa “an cung”, tức bảo vệ não và phục hồi ý thức.

Dù “cung” đề cập đến màng tim, cả thầy thuốc Trung y hiện đại và bác sĩ phương Tây đều nhấn mạnh đây là thuốc điều trị vấn đề thần kinh (não bộ), không phải thuốc chữa nhồi máu cơ tim.

“Ngưu” nghĩa là “trâu”, “hoàng” là “vàng”. “Ngưu hoàng” chỉ calculus bovis – sỏi mật hình thành trong cơ thể bò. “hoàn” nghĩa là “viên”.

Trong Trung y, sỏi mật trâu/bò được đánh giá cao vì được cho là có tác dụng thanh nhiệt, hóa đàm. Do sự hiếm gặp – tự nhiên xuất hiện ở dưới 1% số cá thể – đây là một trong những thành phần đắt đỏ nhất của Trung y, dẫn tới việc thu hoạch bằng phẫu thuật và phát triển các sản phẩm thay thế nuôi cấy.

Sỏi mật trâu/bò, hay ngưu hoàng, là một nguyên liệu quý giá trong y học cổ truyền Trung Quốc và được sử dụng trong An cung ngưu hoàng hoàn. Ảnh: Soho.

Các thành phần đắt giá khác của thuốc gồm sừng tê giác và xạ hương lấy từ túi tuyến thơm khô của hươu đực. Cả hai đều quý hiếm như sỏi mật bò. Hiện nay, sừng trâu được dùng phổ biến hơn do sừng tê giác được bảo vệ nghiêm ngặt.

Tất cả nguyên liệu được nghiền mịn, trộn với mật ong để tạo thành viên nặng khoảng 3 gram. Sau đó viên được bọc lá vàng – vừa có tác dụng bảo quản vừa được xem như kim loại nặng “an thần” trong truyền thống – rồi bọc thêm lớp sáp bên ngoài.

Viên thuốc không được nuốt nguyên mà phải hòa tan trong một lượng nhỏ nước ấm rồi uống. Không dùng cho bệnh nhân bất tỉnh hoặc không thể nuốt, vì có nguy cơ sặc và nhiễm trùng phổi.

Nhiều người tin tưởng vào y học cổ truyền Trung Quốc, đặc biệt là các bài thuốc như An cung ngưu hoàng hoàn đã tồn tại hàng trăm năm. Ảnh: Shutterstock.

Một nghiên cứu năm 2024 được Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia Trung Quốc hỗ trợ cho thấy thuốc giúp điều hòa lưu lượng máu não sau đột quỵ thiếu máu cục bộ – loại do tắc mạch máu. Thuốc cải thiện các vấn đề tuần hoàn quan trọng như giảm tưới máu, xơ cứng mạch và tắc nghẽn vi mạch não.

Nhiều thương hiệu quảng bá khả năng phòng ngừa đột quỵ và biến cố tim mạch cấp, khiến nhiều người lầm tưởng và dùng như thực phẩm bổ sung hàng ngày. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh thuốc không được dùng để phòng ngừa.

Michelle Zhang, thầy thuốc Trung y tại Oriental Health Chinese Medicine Clinic ở khu Central, Hong Kong, cảnh báo về sự hiểu lầm phổ biến này và cho biết việc dùng quá mức có thể gây hậu quả nghiêm trọng.

“Phần lớn mọi người không được cung cấp thông tin đúng về cách sử dụng”, bà nói. “Bệnh nhân lớn tuổi của tôi thường được tặng thuốc này vì giá trị cao, nên họ dùng để khỏi lãng phí”.

Theo Sở Y tế Hong Kong, công thức này cần kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt vì chứa realgar và cinnabar. Realgar có chứa arsenic trisulfide (As2S3, còn gọi là bột hùng hoàng), còn cinnabar chứa thủy ngân sulfide (HgS) – cả hai có thể gây ngộ độc và tổn thương cơ quan nếu dùng kéo dài.

Cơ quan y tế Hong Kong, Singapore và Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ cũng đã cảnh báo nguy cơ tích lũy thủy ngân và asen khi sử dụng thuốc.

Bác sĩ Đông y Michelle Zhang đang điều trị cho một bệnh nhân. Ảnh: Michelle Zhang.

Bà Zhang nhấn mạnh An cung ngưu hoàng hoàn chỉ dùng trong cấp cứu, trong “thời gian vàng” – 60 phút đầu tiên sau khi khởi phát triệu chứng đột quỵ, khi can thiệp nhanh có thể cải thiện đáng kể tỷ lệ sống, giảm di chứng và ngăn tổn thương não không hồi phục. Thời gian hiệu quả tối đa thường được xem là trong 4,5 giờ đầu.

Nếu sử dụng đúng khung thời gian này, thuốc có thể giúp hạn chế tổn thương não vĩnh viễn.

Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột do Trường Trung y thuộc Đại học Hong Kong công bố trên tạp chí Chinese Medicine cho thấy thuốc có thể kéo dài thêm 30 phút “cửa sổ” điều trị tiêu sợi huyết, đồng thời giảm phù não, nguy cơ xuất huyết và tử vong.

Nghiên cứu năm 2021 của Đại học Baptist Hong Kong cho thấy khi dùng như biện pháp bảo vệ trước, thuốc giúp giảm tổn thương và bảo tồn chức năng não trong trường hợp xảy ra đột quỵ sau đó.

Dù nhiều người dự trữ thuốc tại nhà để phòng cấp cứu, việc tham vấn thầy thuốc Trung y được cấp phép là rất quan trọng vì thuốc không phù hợp cho mọi loại đột quỵ.

Trong Trung y, đột quỵ được phân loại theo “chứng nhiệt” và “chứng hàn”. An cung ngưu hoàng hoàn mang tính hàn, có tác dụng thanh nhiệt, trấn tĩnh, phù hợp với thể “nhiệt” – biểu hiện như sốt cao, đỏ mặt.

“Nếu dùng cho thể hàn, chắc chắn sẽ gây tác dụng phụ và làm nặng thêm tình trạng”, bà Zhang cảnh báo. “Không có chuyên môn, người bình thường rất khó phân biệt, vì vậy thuốc có thể nguy hiểm”.

Viên thuốc chỉ mang tính tạm thời, không phải phương pháp chữa khỏi. Bà khuyến nghị bất kỳ ai có dấu hiệu đột quỵ cần đến cơ sở y tế ngay lập tức.

Bệnh nhân và nhân viên tại một phòng khám Đông y ở Hàng Châu, Trung Quốc. Ảnh: Shutterstock.

Theo bà Zhang, niềm tin vào phương thuốc cổ vẫn rất lớn, nhưng giáo dục cộng đồng về cách sử dụng còn thiếu.

“Nhiều người tin vào Trung y, đặc biệt là các công thức tồn tại hàng trăm năm”, bà nói. “Đó là phần rất giá trị trong văn hóa của chúng ta. Vì vậy, điều quan trọng là cung cấp thông tin chính xác – sử dụng đúng cách và đạt kết quả tích cực sẽ giúp mọi người tin rằng thực hành truyền thống vẫn có hiệu quả”.

Theo SCMP

Huyền Chi

Nguồn VietTimes : https://viettimes.vn/an-cung-nguu-hoang-hoan-dung-the-nao-moi-dung-chuyen-gia-trung-y-canh-bao-tac-dung-phu-post195138.html