Áp lực cho tài xế công nghệ tại Việt Nam trong thời đại AI

một ngày trướcBài gốc

Luôn có áp lực vô hình phía sau lưng mỗi tài xế công nghệ

Đằng sau lời quảng bá “tự do linh hoạt” ấy là những áp lực tâm lý sâu sắc và những tổn hao về mặt sức khỏe ít được nhìn nhận thấu đáo. Tiến sĩ Divya Juneja, giảng viên ngành Quản trị nhân sự, Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam đã có những phân tích chuyên sâu về tình trạng kiệt quệ tinh thần mà lực lượng lao động này đang phải gánh chịu, qua đó đặt ra một câu hỏi mang tính vĩ mô: Liệu các doanh nghiệp cung cấp nền tảng số có sẵn sàng thiết kế lại thuật toán điều hành để thực sự hỗ trợ sức khỏe người lao động hay không.

Khi thuật toán “quản lý” con người: Áp lực tinh thần lên tài xế công nghệ

Trong nền kinh tế gig, tài xế công nghệ đang làm việc dưới sự điều phối liên tục và chặt chẽ của các thuật toán máy tính. Những hệ thống mã hóa này đảm nhận việc phân công chuyến đi, theo dõi hiệu suất làm việc và quyết định mức thu nhập theo thời gian thực. Theo một cách hiểu thực tế, thuật toán đóng vai trò như một người "quản lý ảo" toàn năng đối với người lao động. Sự linh hoạt vốn được xem là ưu điểm lớn nhất của nghề nghiệp này thường xuyên va chạm với sự khắc nghiệt của thực tế vận hành. Người lái xe bị bủa vây bởi áp lực thời gian giao hàng, các chỉ số đánh giá thành tích nghiêm ngặt và mức độ bất định cực kỳ cao về thu nhập mỗi ngày.

Theo Tiến sĩ Divya Juneja, mọi quyết định của tài xế trên đường phố đều bị chi phối bởi những tiêu chí mà ứng dụng đánh giá cao. Việc ngần ngại nhận một cuốc xe ở quá xa, nỗ lực phóng nhanh để kịp giờ giao thức ăn, hay cố gắng tiếp tục cầm lái dù cơ thể đã kiệt sức, tất cả đều xuất phát từ nỗi lo sợ bị hệ thống đánh tụt hạng. Tỷ lệ nhận chuyến, tốc độ hoàn thành đơn hàng và số sao đánh giá từ khách hàng là những yếu tố định đoạt trực tiếp đến chén cơm manh áo. Hệ thống này vô hình trung tạo ra một vòng xoáy ưu tiên hiệu suất làm việc lên trên sự nghỉ ngơi, sự an toàn và sức khỏe tinh thần của người cầm lái.

Người lao động phải đối mặt với sự giám sát kỹ thuật số không ngừng nghỉ cùng với nỗi lo âu tài chính thường trực. Một đánh giá tiêu cực từ phía khách hàng, dù đôi khi xuất phát từ nguyên nhân khách quan như kẹt xe hay thời tiết xấu, cũng có thể dẫn đến việc tài xế bị phạt tiền hoặc bị ứng dụng tước đi cơ hội nhận khách trong những giờ tiếp theo. Áp lực này buộc họ phải liên tục kìm nén cảm xúc cá nhân, giữ thái độ nhẫn nhịn và bình tĩnh trong mọi tình huống giao tiếp. Các nghiên cứu chuyên sâu chỉ ra rằng thuật toán điều hành thường thiếu đi tính cá nhân hóa.

Chúng xem người lao động như những điểm dữ liệu có thể dễ dàng thay thế lẫn nhau trên hệ thống bản đồ, thay vì nhìn nhận họ như những con người với những nhu cầu sinh học và tâm lý riêng biệt. Cách tiếp cận mang tính phi nhân hóa này là nguyên nhân chính dẫn đến sự kiệt quệ cảm xúc. Sự cô lập xã hội càng khiến tình trạng căng thẳng trở nên tồi tệ hơn. Thiếu đi sự tương tác và hỗ trợ trực tiếp từ đồng nghiệp, tài xế mất đi một cơ chế xả stress quan trọng, làm tăng nguy cơ rơi vào trạng thái cô đơn và xuất hiện các triệu chứng trầm cảm.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy mức độ rủi ro nghề nghiệp của lực lượng này là rất lớn. Tiến sĩ Divya Juneja dẫn một nghiên cứu công bố năm 2023 chỉ ra rằng hơn một nửa số tài xế giao đồ ăn tại TP.HCM và Hà Nội từng gặp tai nạn giao thông không gây tử vong chỉ trong vòng một năm. Con số này phản ánh cái giá đắt đỏ về mặt thể chất khi người lao động phải liên tục chạy đua với thời gian. Khác biệt với mô hình lao động truyền thống, tài xế công nghệ không có bộ phận nhân sự hay người quản lý trực tiếp để quan tâm đến các vấn đề sức khỏe tinh thần.

Họ thiếu đi các công cụ hỗ trợ tâm lý bài bản và gặp rất nhiều khó khăn trong việc khiếu nại hay phản biện lại những quyết định khóa tài khoản hoặc trừ tiền mang tính một chiều từ ứng dụng. Môi trường làm việc này được ví như một chiếc "nồi áp suất", nơi sự căng thẳng, mệt mỏi và cảm giác bất an kéo dài có thể đẩy người lao động tìm đến những thói quen gây hại như lạm dụng chất kích thích, cắt xén giấc ngủ và ăn uống thiếu điều độ.

Tiến sĩ Divya Juneja, giảng viên ngành Quản trị nhân sự, Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam

Liệu công nghệ có thể bảo vệ sức khỏe tinh thần của tài xế công nghệ?

Tiến sĩ Divya Juneja , để giải quyết tận gốc vấn đề này, các điều chỉnh nhỏ lẻ về mặt giao diện ứng dụng là chưa đủ. Thực tế đòi hỏi một sự thay đổi đồng bộ cả về triết lý vận hành của các nền tảng công nghệ lẫn khung chính sách quản lý nhà nước tại Việt Nam. Về phương diện công nghệ, các hãng gọi xe có thể bắt đầu bằng việc sử dụng dữ liệu hệ thống một cách có trách nhiệm hơn.

Việc tích hợp những lời nhắc nhở tự động trên màn hình điện thoại để khuyến khích tài xế tấp vào lề nghỉ ngơi, uống nước hoặc cảnh báo giảm tốc độ sau nhiều giờ hoạt động liên tục sẽ là lớp bảo vệ ban đầu thiết thực. Ứng dụng cũng có thể cung cấp thêm bản đồ định vị các trạm nghỉ chân, khu vực vệ sinh công cộng hoặc trạm sạc cho xe điện nhằm cải thiện điều kiện làm việc trực tiếp trên đường phố.

Dù vậy, các biện pháp can thiệp cần đi sâu vào gốc rễ của hệ thống thuật toán. Các nền tảng cần chuyển dịch từ mô hình vận hành thuần túy ưu tiên thưởng cho trạng thái luôn trực tuyến và tỷ lệ nhận cuốc tuyệt đối, sang một hệ thống cân bằng hơn giữa hiệu suất kinh doanh và sự an toàn của đối tác. Một cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch, cho phép tài xế cung cấp bằng chứng và khiếu nại những khoản phạt vô lý, là điều kiện bắt buộc để giảm bớt sự bức xúc dồn nén.

Sự phụ thuộc lớn của tài xế vào ứng dụng và khả năng bị thay thế dễ dàng tạo ra một sự mất cân bằng quyền lực rất lớn, do đó không thể chỉ trông chờ vào sự tự nguyện điều chỉnh từ phía doanh nghiệp. Các nhà hoạch định chính sách nắm giữ vai trò then chốt trong việc thiết lập chuẩn mực tối thiểu cho thị trường lao động số. Các quy định pháp luật cần yêu cầu doanh nghiệp minh bạch hóa tiêu chí phân công công việc và cách thức áp dụng hình phạt của thuật toán. Nhà nước cần xây dựng những giải pháp bảo vệ cơ bản liên quan đến thời gian đăng nhập tối đa trong ngày, bắt buộc có các khoảng thời gian nghỉ ngơi giữa ca làm việc, cùng với việc kiểm tra định kỳ các tiêu chuẩn an toàn lao động thiết yếu.

Song song đó, sự tham gia của các tổ chức bảo vệ quyền lợi người lao động sẽ giúp tài xế có thêm tiếng nói trong việc thương lượng với các tập đoàn công nghệ. Các bản hợp đồng đối tác không được phép chứa đựng những điều khoản cấm cản người lao động tham gia các hội nhóm nghề nghiệp để bảo vệ quyền lợi chính đáng. Tư cách pháp lý của người lao động tự do trong nền kinh tế gig cũng cần được xem xét lại, nhằm đảm bảo họ không bị gạt ra khỏi các lưới an sinh xã hội cơ bản chỉ vì công việc được kết nối thông qua một ứng dụng điện thoại. Việc nghiên cứu áp dụng mức trần đối với tỷ lệ chiết khấu mà nền tảng thu từ mỗi chuyến xe cũng là một giải pháp tài chính trực tiếp giúp giảm bớt áp lực cày cuốc cho tài xế.

Nhiều doanh nghiệp nền tảng lớn tại Việt Nam thời gian qua đã bắt đầu triển khai các chương trình hỗ trợ đối tác. Khi nền kinh tế gig tiếp tục mở rộng quy mô, sự thành công của ngành không chỉ được đo lường bằng sự tiện lợi của công nghệ, mà còn phải được đánh giá qua sự công bằng, trách nhiệm giải trình minh bạch và những cam kết thực chất nhằm bảo vệ sức khỏe toàn diện cho những người đang ngày đêm cầm lái trên đường phố.

Bùi Tú

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/ap-luc-cho-tai-xe-cong-nghe-tai-viet-nam-trong-thoi-dai-ai-249625.html