Bà Nguyễn Thị Bình với tư tưởng 'Khai dân trí' của cụ Phan

2 giờ trướcBài gốc

Bà Nguyễn Thị Bình trao giải văn hóa Phan Châu Trinh cho GS. Hoàng Tụy. Ảnh: Tư liệu

Khởi động bộ phim tài liệu Người cháu gái cụ Phan

Năm 2012, bà Nguyễn Thị Bình có chuyến về thăm quê hương đất Quảng. Tôi liền tiếp cận và đề nghị xin được làm một bộ phim tài liệu. Ban đầu bà từ chối với lý do đã có nhiều người làm phim về mình, cả điện ảnh lẫn truyền hình. Tôi phải kiên trì thuyết phục, nói rằng chủ đề phim của tôi sẽ khác.

Các đồng nghiệp của tôi trước đó làm phim chủ yếu phản ánh cuộc đời, sự nghiệp làm cách mạng, nhất là trên lĩnh vực ngoại giao của bà, thì nội dung phim của tôi chỉ phản ánh một mặt thôi, đó là bà đã nỗ lực thực hiện tư tưởng Khai dân trí của ông ngoại mình như thế nào. Thế là bà đồng ý. Tôi rất vui mừng, bởi tôi sẽ có thêm một tác phẩm phim tài liệu về danh nhân đất Quảng - đề tài mà tôi rất tâm đắc và theo đuổi suốt quá trình làm nghề. Tôi và các cộng sự khởi động làm bộ phim tài liệu Người cháu gái cụ Phan.

Giữa thế kỷ 19, thực dân Pháp xâm lược và chiếm đóng nước ta. Các phong trào yêu nước với nhiều cuộc khởi nghĩa vũ trang liên tục diễn ra nhưng đều bị kẻ thù dìm trong biển máu. Theo các nhà nghiên cứu, Phan Châu Trinh là người đầu tiên nhận ra rằng mối họa lớn nhất của dân tộc ta lúc bấy giờ không chỉ là mất độc lập, mà còn nguy cấp hơn nhiều, là lạc hậu nặng về văn hóa và văn minh đối với đối thủ và với thế giới, bởi chính lạc hậu là nguyên nhân khiến nước ta mất độc lập, dân ta lâm vào vòng nô lệ.

Từ đó, đầu thế kỷ 20, cụ Phan cùng hai đồng chí là các cụ Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quí Cáp (thường gọi là bộ ba xứ Quảng) khởi xướng phong trào Duy tân với tư tưởng Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh, nhấn mạnh việc cứu nước từ nội lực nhân dân, nâng cao tinh thần dân tộc và đời sống người dân. Cụ thể, “Khai dân trí” là mở mang trí tuệ, nâng cao nhận thức cho người dân thông qua cải cách giáo dục, bỏ lối học từ chương, xóa nạn bỏ mù chữ, phổ biến kiến thức khoa học, kỹ thuật và văn minh phương Tây.

Bà Nguyễn Thị Bình vui vẻ tiếp chúng tôi tại nhà riêng trên đường Trần Hưng Đạo, Hà Nội. Đó là ngôi nhà bình dị như bao ngôi nhà khác của người dân thủ đô. Ngồi dưới bức ảnh chân dung cụ Phan Châu Trinh được treo trang trọng giữa phòng khách, bà từ tốn trao đổi với chúng tôi về tư tưởng của ông ngoại. Bà nói: “Tư tưởng của cụ Phan đưa ra cách đây trên 100 năm là một tư tưởng rất lớn. Bây giờ, hỏi còn có ý nghĩa, có giá trị gì không, thì tôi nghĩ rằng tư tưởng ấy vẫn còn nguyên giá trị, thậm chí còn có giá trị lớn hơn thời của cụ Phan”.

Tiếp nối di sản Khai dân trí

Sau khi đất nước thống nhất năm 1975, như là sự sắp xếp của lịch sử, bà Nguyễn Thị Bình được phân công làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo) từ năm 1976 đến 1987, lĩnh vực có liên quan trực tiếp đến tư tưởng Khai dân trí của cụ Phan. Trả lời phỏng vấn của chúng tôi, PGS.TS Trần Xuân Nhĩ, nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục, người cộng sự gần gũi với bà, cho rằng: “Khi làm Bộ trưởng, chị Bình tập hợp chung quanh mình nhiều chuyên gia giỏi, rất giỏi, đề ra được những quyết sách lớn, đưa nền giáo dục nước nhà vượt qua nhiều thách thức, đạt được nhiều kết quả ấn tượng trong bối cảnh đất nước gặp muôn vàn khó khăn. Chị là người đặt nền móng vững chắc cho nền giáo dục Việt Nam thống nhất”.

Đối với giáo dục phổ thông, trước 1975, miền Bắc theo hệ 10 năm, miền Nam theo hệ 12 năm. Bà Nguyễn Thị Bình đề nghị thống nhất hệ 12 năm trong cả nước, và bà cũng đề nghị thu nhận toàn bộ thầy cô giáo từ đại học đến mầm non từng phục vụ cho chế độ cũ. Chỉ trong vòng 2 năm, ta đã xóa mù chữ cho 1,4 triệu người trong cả nước, đặc biệt là những vùng nông thôn và miền núi mới được giải phóng. Bà chủ trương mở các trường dân tộc nội trú ở vùng cao với mục đích xóa dần cách biệt về trình độ học vấn cho tất cả dân tộc anh em…

Việc làm của bà nhằm góp phần xây dựng con người Việt Nam có bản lĩnh, có trí tuệ, có nhân cách, sẵn sàng hòa nhập với thế giới trong thời đại toàn cầu hóa đang và sẽ diễn ra, rất phù hợp với tư tưởng Khai dân trí của cụ Phan.

Nhận xét về Bộ trưởng Giáo dục Nguyễn Thị Bình, trong phim chúng tôi, cố Giáo sư Hoàng Tụy cho biết: “Tôi có thể nói rằng, chị Nguyễn Thị Bình là vị lãnh đạo ngành giáo dục hiếm hoi có tư tưởng tân tiến, hiện đại, theo kịp trào lưu hiện nay trên thế giới”.

Sau khi nghỉ hưu, bà Nguyễn Thị Bình tích cực tham gia các hoạt động xã hội, đáng kể nhất là bà làm Chủ tịch Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh từ năm 2008. Tiền thân của quỹ này là Quỹ Dịch thuật Phan Châu Trinh do các nhà văn hóa tên tuổi nước ta sáng lập nhằm thực hiện Dự án tủ sách tinh hoa tri thức thế giới, chuyển tải những giá trị phổ quát của nhân loại vào nước ta thông qua các bản dịch những sách kinh điển.

Hoạt động chính của Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh là tôn vinh các cá nhân đương đại có nhiều cống hiến xuất sắc cho nền văn hóa - giáo dục nước nhà. Qua 11 năm hoạt động, quỹ đã trao tổng cộng 55 giải thưởng cho các cá nhân tiêu biểu như: Bùi Văn Sơn Nam, Phạm Vĩnh Cư về dịch thuật; Hoàng Tụy, Hồ Ngọc Đại, Phạm Toàn về sự nghiệp văn hóa và giáo dục; Dương Thụ và Phan Cẩm Thượng về nghệ thuật... Quỹ cũng vinh danh những danh nhân văn hóa Việt Nam thời hiện đại...

Cùng làm việc với bà Nguyễn Thị Bình ở Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh, nhà văn Nguyên Ngọc phát biểu trong phim chúng tôi: “Sự chỉ đạo của bà Nguyễn Thị Bình rất sát sao, chặt chẽ. Bà có kiến thức uyên bác về các lĩnh vực văn hóa - xã hội; đồng thời đối với các nhà văn hóa, bà có cái nhìn rất sâu sắc và độ lượng”. Do tuổi cao, sức yếu, bà không thể tiếp tục làm việc, và xin giải thể Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh (vào tháng 2/2019).

Bà Nguyễn Thị Bình rất nhiệt tình hỗ trợ tôi và các cộng sự thực hiện thành công bộ phim tài liệu Người cháu gái cụ Phan vào năm 2012 (Bộ phim được giải thưởng của Đài Truyền hình Việt Nam, của Hội Điện ảnh Việt Nam, và được phát nhiều lần trên sóng truyền hình quốc gia, truyền hình các địa phương trong cả nước). Qua tiếp xúc, làm việc với bà, chúng tôi càng thấy được ý nghĩa to lớn, sâu sắc về tư tưởng “Khai dân trí” mà cụ Phan Châu Trinh nêu ra trên 100 năm trước, đồng thời thấy được nỗ lực không ngừng nghỉ của bà trong việc đưa tư tưởng lớn lao của ông ngoại mình vào cuộc sống, giúp cho đất nước giữ được nền độc lập bền vững.

HUỲNH HÙNG

Nguồn Đà Nẵng : https://baodanang.vn/ba-nguyen-thi-binh-voi-tu-tuong-khai-dan-tri-cua-cu-phan-3328997.html