Bản quyền đen: Khi Content ID bị lạm dụng

2 giờ trướcBài gốc

Khởi tố các vụ xâm phạm quyền tác giả

Cổng thông tin điện tử Bộ Công an cho biết, ngày 15/5/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”, quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự.

Các vụ án xảy ra tại Công ty cổ phần thương mại và dịch vụ truyền thông Bihaco, tức Công ty BH Media; Công ty TNHH Lululola Entertainment; nhóm 1900 Group; Công ty TNHH Mây Sài Gòn và Trung tâm Giọng ca để đời. Tổng cộng 7 bị can bị khởi tố.

Liên quan đến vụ việc tại Công ty BH Media, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố bị can Nguyễn Hải Bình, Tổng giám đốc Công ty BH Media. Thông tin này gây chú ý vì BH Media nhiều năm qua gắn với các tranh luận về bản quyền âm nhạc trên YouTube, từ quyền tác giả, quyền liên quan đến việc sử dụng Content ID.

Vụ việc diễn ra sau Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc tập trung đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Bộ Công an cho biết cơ quan điều tra đang mở rộng điều tra, làm rõ hành vi phạm tội của các bị can, sai phạm của các đối tượng liên quan và xác minh để thu hồi tài sản.

Từ các quyết định khởi tố này, khái niệm bản quyền đen được đặt lại trong đời sống số. Thị trường nội dung hiện có nhiều đơn vị trung gian nắm hợp đồng, dữ liệu, công cụ kỹ thuật và khả năng kích hoạt khiếu nại bản quyền hàng loạt. Khi quyền lực này thiếu kiểm soát, bản quyền có thể rời khỏi mục tiêu bảo vệ tác giả để trở thành phương tiện chiếm lợi thế.

Cổng thông tin điện tử Bộ Công an công bố thông tin khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”. Ảnh: Chụp màn hình

Bản quyền đen bắt đầu từ hợp đồng mập mờ

Luật sư Phan Vũ Tuấn, Trưởng Văn phòng Luật sư Phan Law Vietnam, gọi hiện tượng này là “bản quyền đen”. Cách gọi này nhắm vào hành vi lạm dụng bản quyền, không phủ nhận giá trị của bản quyền. Người sáng tạo cần luật pháp bảo vệ. Tác phẩm, bản ghi, hình ảnh, video và dữ liệu sáng tạo đều là tài sản có giá trị kinh tế.

Luật sư Phan Vũ Tuấn chia sẻ: “Trước hết, bản quyền là khái niệm cực kỳ quyền lực, đặc biệt ở các quốc gia phát triển. Ở Việt Nam cũng không khác, pháp luật bảo hộ tối đa cho người sáng tạo. Một bản nhạc, một bức ảnh, một đoạn video ngắn đều là tài sản được luật pháp bảo vệ. Và quyền lực đó là một công cụ. Trong tay người tốt, nó bảo vệ nghệ sỹ. Trong tay kẻ xấu, nó là vũ khí”.

Quyền tác giả và quyền liên quan bảo vệ người sáng tạo trước hành vi sao chép, khai thác trái phép hoặc kiếm tiền trên công sức của người khác. Nhưng trong môi trường số, quyền này có thể bị bóp méo nếu được vận hành bằng hợp đồng thiếu minh bạch, bằng sự thiếu hiểu biết của tác giả, bằng hệ thống tự động của nền tảng và bằng dữ liệu mà người bị ảnh hưởng không thể kiểm chứng.

Khi một đơn vị được ủy quyền quản lý quyền, phạm vi ủy quyền phải được xác định rõ. Đơn vị đó quản lý quyền tác giả hay quyền liên quan? Đơn vị đó được khai thác bản ghi hay được đại diện cho tác phẩm? Đơn vị đó được bật Content ID trên nền tảng nào? Đơn vị đó được thu tiền trong thời hạn bao lâu? Tỷ lệ phân chia doanh thu ra sao?

BH Media từng đánh dấu bản quyền nhiều tác phẩm âm nhạc trong đó có quốc ca Việt Nam trên YouTube khiến cho dư luận bức xúc.

Nếu hợp đồng không rõ, người sáng tạo có thể mất quyền kiểm soát tác phẩm trong nhiều năm. Những nhạc sĩ lớn tuổi, nghệ sĩ ít tiếp xúc với nền tảng số và tác giả không có đội ngũ pháp lý dễ rơi vào thế yếu. Một chữ ký trong hợp đồng “quản lý quyền” có thể mở đường cho người khác khai thác dài hạn trên YouTube, TikTok hoặc các nền tảng khác.

Khoản tiền trước mắt có thể rất nhỏ so với giá trị mà tác phẩm tạo ra về sau. Vì vậy, bản quyền đen không chỉ xuất hiện ở hành vi claim sai. Hiện tượng này có thể bắt đầu từ một bản hợp đồng không rõ phạm vi quyền.

Từng có nhiều tranh luận liên quan đến việc đánh dấu bản quyền trên YouTube, trong đó có các vụ Tiến quân ca và Giấc mơ trưa. Các vụ việc này cho thấy quyền tác giả, quyền liên quan, quyền khai thác bản ghi và quyền sử dụng Content ID phải được tách bạch. Nếu các quyền bị trộn lẫn, người đăng video hợp pháp vẫn có thể bị claim.

Content ID không phải phán quyết của tòa án

Theo hướng dẫn của YouTube, Content ID là hệ thống nhận dạng nội dung tự động. Một số chủ sở hữu bản quyền sử dụng hệ thống này để xác định và quản lý nội dung được bảo vệ bản quyền trên YouTube. Hệ thống quét video được tải lên và đối chiếu với cơ sở dữ liệu âm thanh, hình ảnh do chủ sở hữu bản quyền gửi vào.

Khi Content ID tìm thấy nội dung trùng khớp, video có thể nhận thông báo xác nhận quyền sở hữu. Tùy thiết lập của chủ sở hữu bản quyền, video có thể bị chặn, bị kiếm tiền bằng quảng cáo hoặc bị theo dõi số liệu người xem.

Content ID là công cụ kỹ thuật, không phải bản án. Hệ thống này xử lý khối lượng video rất lớn bằng thuật toán và dữ liệu do chủ thể bản quyền cung cấp. Khi người có quyền thật sử dụng đúng, Content ID giúp bảo vệ tài sản sáng tạo. Khi người không đủ quyền hoặc sử dụng quá phạm vi quyền được giao, Content ID có thể gây thiệt hại trực tiếp cho người làm nội dung.

Một claim sai có thể làm doanh thu bị giữ, video bị hạn chế hoặc kênh bị ảnh hưởng uy tín. Với nhà sáng tạo nhỏ, thiệt hại không chỉ là một khoản tiền quảng cáo. Claim sai có thể làm đứt mạch phát hành, ảnh hưởng hợp đồng truyền thông, khiến đối tác dè chừng và buộc chủ kênh phải thương lượng trong thế bất lợi.

Bên có hệ thống quản lý nội dung thường nắm dữ liệu claim, lịch sử đối chiếu, doanh thu phát sinh và căn cứ quyền. Người bị claim thường chỉ có video, email thông báo và vài biểu mẫu khiếu nại trên nền tảng. Nếu phải kiện ra tòa, họ cần thời gian, tiền bạc và bằng chứng. Trong khi đó, thiệt hại trên nền tảng số xảy ra từng ngày.

Yêu cầu minh bạch dữ liệu bản quyền trên nền tảng số không còn là chuyện kỹ thuật. Lịch sử claim, căn cứ quyền, doanh thu bị giữ, tỷ lệ phân chia, nội dung bị đối chiếu và trao đổi yêu cầu gỡ claim đều có thể trở thành chứng cứ quan trọng. Nếu các dữ liệu này chỉ nằm trong tay đơn vị quản lý nội dung, người bị ảnh hưởng rất khó tự bảo vệ.

Khi công cụ bảo vệ quyền tác giả bị biến thành vũ khí gây sức ép. Ảnh minh họa/AI

Bảo vệ bản quyền phải bắt đầu từ người sáng tạo

Việt Nam đang thúc đẩy công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và thị trường tài sản trí tuệ. Mục tiêu này khó thành hiện thực nếu người sáng tạo không được bảo vệ trước cả hành vi xâm phạm bản quyền lẫn hành vi nhân danh bản quyền để gây sức ép.

Một bài hát, bản ghi, video hay hình ảnh không chỉ là sản phẩm tinh thần. Đó là tài sản, nguồn thu, thương hiệu và quyền lao động. Người sáng tạo cần được hưởng thành quả từ tác phẩm của mình. Họ cũng cần được biết ai đang khai thác tác phẩm, khai thác trên nền tảng nào, thu bao nhiêu tiền và dựa trên căn cứ pháp lý nào.

Thị trường bản quyền số cần minh bạch từ hợp đồng đến dữ liệu. Hợp đồng với tác giả phải ghi rõ phạm vi quyền, thời hạn, lãnh thổ, nền tảng khai thác, quyền sử dụng Content ID và cơ chế phân chia doanh thu. Các đơn vị trung gian phải chứng minh được quyền của mình trước khi claim nội dung của người khác. Các nền tảng xuyên biên giới cũng phải cung cấp cơ chế phản hồi nhanh hơn, rõ căn cứ hơn và công bằng hơn cho người bị ảnh hưởng.

Việc khởi tố 5 vụ án về xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan có thể mở ra một giai đoạn sàng lọc cần thiết. Các kết luận cuối cùng thuộc thẩm quyền của cơ quan tố tụng. Nhưng thị trường bản quyền số cần được đặt dưới trật tự pháp luật, thay vì để công cụ kỹ thuật tạo ra lợi thế tuyệt đối cho bên nắm hệ thống.

Bản quyền đen tồn tại khi công cụ kỹ thuật mạnh hơn trách nhiệm pháp lý. Muốn bảo vệ công nghiệp văn hóa, Việt Nam phải bảo vệ người sáng tạo trước cả hành vi ăn cắp tác phẩm lẫn hành vi dùng danh nghĩa bản quyền để chiếm lợi thế trên nền tảng số.

Tiểu Vũ

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/ban-quyen-den-khi-content-id-bi-lam-dung-251750.html