Bật nhạc kinh doanh, đừng quên tác quyền

2 giờ trướcBài gốc

Âm nhạc đóng vai trò không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Việt. Mỗi khi bước vào một quán cà phê, tiệm ăn hay cửa hàng thời trang, ta luôn dễ dàng nghe thấy những giai điệu vang lên ngay từ ngưỡng cửa. Đó có thể là bản ballad nhẹ nhàng thư thái, cũng có khi là ca khúc remix bắt tai hay những tình khúc xưa đầy hoài niệm với một nhóm người.

Bối cảnh trên chắc không xa lạ với đa số người Việt, thậm chí là rất đỗi bình thường và có lẽ đã trở thành một phần tất yếu trong kinh doanh. Thế nhưng, chính sau những thói quen tưởng chừng như bình thường đó, một ranh giới pháp lý giữa việc phục vụ khách hàng với xâm phạm tác quyền đang bị xóa nhòa.

Chim trời, cá nước, còn tác phẩm thì có tác quyền

Trong kỷ nguyên số, nhờ vào sự hỗ trợ của Internet cùng với sự bùng nổ đến từ các nền tảng mạng xã hội như YouTube hay Facebook, TikTok… người ta có thể tìm thấy gần như mọi bài hát trên đời và phát lên chỉ thông qua nút “Play” hay lan tỏa chúng với nút “Chia sẻ”.

Chỉ với một chiếc điện thoại di động thông minh có kết nối Internet, họ có thể bật, phát hàng loạt bài hát, từ đơn lẻ cho đến các tuyển tập theo chủ đề như “nhạc 8x-9x”, “nhạc chill quán cà phê” hay “nhạc nghe ngồi nhậu”. Những giai điệu này không chỉ góp phần thu hút khách hàng và còn gia tăng trải nghiệm của họ khi sử dụng dịch vụ. Vấn đề nằm ở chỗ, một số cơ sở kinh doanh đã quên bẵng việc trả tác quyền cho phần giá trị cộng thêm đắt giá này.

Trên thực tế, việc khai thác tác phẩm trong hoạt động kinh doanh mà không xin phép và trả tác quyền tiềm ẩn nhiều hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan. Dưới góc nhìn pháp lý, tác phẩm được bảo hộ bản quyền cũng giống như một tài sản có chủ sở hữu riêng.

Vì vậy, việc sao chép, biểu diễn, truyền đạt và phân phối tác phẩm đến công chúng về nguyên tắc phải được chủ sở hữu cho phép và phải trả tác quyền. Trong một số trường hợp, ví như đối với các bản ghi đã công bố nhằm mục đích thương mại, pháp luật có thể miễn việc xin phép trước, nhưng vẫn phải trả tiền. Do đó, việc mở nhạc từ YouTube tại các cửa hàng kinh doanh mà không thực hiện nghĩa vụ trả tác quyền vẫn là xâm phạm bản quyền.

Nói chung, sự đa dạng, tiện lợi và sẵn có không đồng nghĩa với việc có thể “xài chùa”. Mọi chuyện có vẻ vẫn ổn và diễn ra như thế trong nhiều năm qua, nhưng đó không phải là một “vùng trời bình yên” như tên một ca khúc của nhạc sĩ Phạm Hữu Tâm hay “một dòng sông xanh, một cù lao xanh” như ca từ của nhạc sĩ Trần Tiến đã dùng trong “Ngẫu hứng lý qua cầu”. Khi hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện và cơ quan quản lý kiểm soát chặt chẽ hơn, mọi hành vi vi phạm, dù ở bất kỳ cấp độ nào cũng sẽ phải trả giá tương xứng.

Một phút tiện tay, nhiều ngày trả giá

Công bằng mà nói, không phải hành vi xâm phạm nào cũng xuất phát từ sự cố ý. Có những người xâm phạm hoàn toàn vô tư vì tư duy theo thói quen kiểu “trước giờ đâu có sao” hay “ở đâu cũng vậy mà”. Cũng có những người ý tuy thức việc phải trả tác quyền, nhưng lại lúng túng khi không biết phải liên hệ với ai và bằng cách nào.

Song, đáng ngại nhất là những người cố tình lợi dụng việc quản lý khó khăn trên không gian mạng - nơi cơ quan chức năng khó định danh, chủ sở hữu quyền khó kiểm soát và ghi nhận chứng cứ vi phạm - để biến chất xám của các tác giả, nghệ sĩ thành công cụ câu khách miễn phí cho riêng mình.

Song, dù xuất phát từ sự vô tư, thiếu hiểu biết hay cố tình, người vi phạm vẫn phải trả giá, và đôi khi đó là cái giá không hề nhỏ. Người xâm phạm bản quyền không những phải chịu trách nhiệm với chủ sở hữu, mà tùy vào mức độ còn có thể bị xử lý phạm hành chính, hoặc nghiêm trọng hơn là chịu trách nhiệm hình sự.

Trong đó, chế tài hành chính có lẽ là trực quan và phổ biến hơn cả. Ngoài việc bị phạt tiền, bên vi phạm còn có thể bị áp dụng buộc biện pháp khắc phục hậu quả, từ xin lỗi cho đến việc phải trả cho chủ sở hữu quyền đối với cuộc biểu diễn số lợi bất hợp pháp thu được từ việc thực hiện hành vi vi phạm trong trường hợp phát sinh số lợi bất hợp pháp(1).

Trường hợp sao chép hoặc phân phối tác phẩm đến công chúng có tính chất, quy mô thương mại hay đạt một ngưỡng theo quy định của Bộ luật Hình sự, người xâm phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan(2). Gần đây, việc hàng loạt tên tuổi có tiếng trên thị trường bị khởi tố hình sự về tội danh này là minh chứng rõ nhất cho thấy: pháp luật không có ngoại lệ, và không một cá nhân hay tổ chức nào có thể đứng ngoài vòng pháp luật.

Hơn hết, một khi hành vi vi phạm bị phát hiện và lên án, cái giá đắt nhất có thể sẽ không nằm ở tiền phạt, mà là ở sự tổn hại đối với hình ảnh, uy tín và sự nghiệp mà mình đã dày công xây dựng.

Có thể thấy, hệ thống pháp luật từ lâu đã có quy định về các biện pháp chế tài hành vi xâm phạm bản quyền, mà không phải chờ đến Công điện của Thủ tướng Chính phủ hay các vụ việc có liên quan bị khởi tố. Dù hành lang pháp lý là cần thiết và đóng vai trò quan trọng để bảo vệ tác quyền, nhưng để xây dựng một môi trường tôn trọng bản quyền bền vững, để hình thành một nét văn hóa ứng xử tự giác, thay vì chỉ dừng lại ở việc chấp hành luật pháp một cách thụ động, vẫn cần phải có sự chung tay từ nhiều phía.

Chung tay xây dựng văn hóa bản quyền trong kinh doanh

Chúng tôi cho rằng, đã đến lúc các cơ sở kinh doanh như tiệm ăn, quán cà phê, cửa hàng thời trang nên nghiêm túc ghi nhận chi phí bản quyền là một phần trong chi phí vận hành. Khi đó, tương tự như chi phí điện, nước, nhân công,… cơ sở kinh doanh sẽ ghi nhận chi phí bản quyền để “liệu cơm gắp mắm” trong phạm vi ngân sách của mình. Theo đó, các cơ sở kinh doanh cần làm việc với chủ sở hữu hoặc tổ chức đại diện như Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả âm nhạc Việt Nam để được cấp quyền sử dụng cũng như trả phí theo thỏa thuận.

Ở một cấp độ quy mô và chuyên nghiệp hơn, doanh nghiệp nên có đội ngũ pháp lý nội bộ để kịp thời đưa ra ý kiến pháp lý khi có hoạt động liên quan đến bản quyền, không chỉ dừng lại ở việc sử dụng âm nhạc mà có thể là bản quyền phần mềm hay bất kỳ tác phẩm nào khác. Như vậy, doanh nghiệp sẽ chủ động ngăn ngừa các vi phạm hoặc các tranh chấp tiềm tàng có thể phát sinh.

Trường hợp khả năng tài chính chưa cho phép, cơ sở kinh doanh có thể cân nhắc sử dụng các nguồn miễn phí hoặc sử dụng các tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ tác quyền. Chúng tôi tin rằng, chỉ khi dòng tiền kinh doanh được vận hành dựa trên sự tôn trọng thành quả lao động của người nghệ sĩ, thì không gian âm nhạc đó mới thực sự mang lại giá trị bền vững cho cả người nghe lẫn người kinh doanh.

Ngược lại với bên sử dụng, bên nắm giữ tác quyền cũng nên chủ động tra soát để bảo vệ quyền của mình hoặc nhờ các tổ chức hành nghề luật sư, các đơn vị chuyên nghiệp đưa ra giải pháp nhằm bảo vệ các quyền của mình. Cần phải nhìn nhận thực tế, không ít vụ việc “xài chùa” bản quyền đến từ sự lơ là từ chính chủ sở hữu, có thể vì nguồn lực hạn chế hay đến từ chính sự thiếu hiểu biết trong việc bảo vệ đứa con tinh thần.

Tương tự như bên sử dụng, bên nắm giữ quyền có thể ghi nhận chi phí thuê luật sư hay đơn vị chuyên nghiệp giám sát và bảo vệ quyền vào chi phí vận hành, chứ không chỉ đơn thuần là thu tiền từ thành quả sáng tạo. Chúng tôi tin rằng, việc thực thi nghiêm túc tác quyền từ chính chủ sở hữu quyền sẽ tạo áp lực nhất định lên thị trường, qua đó góp phần hình thành ứng xử tôn trọng nghệ sĩ và tác phẩm của họ.

Bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, việc sử dụng miễn phí chất xám của người khác để kinh doanh buộc phải nhường chỗ cho một nền kinh tế minh bạch và văn minh. Tuân thủ các quy định về tác quyền không chỉ dừng lại ở nghĩa vụ pháp lý, mà còn là thước đo cho một nền văn hóa biết tôn trọng sự sáng tạo. Chỉ khi bảo hộ bản quyền được thực thi nghiêm túc từ những hành vi nhỏ nhất, nền kinh tế số của Việt Nam mới có đủ uy tín để hội nhập sâu rộng với thế giới. Qua đó, chúng ta cũng tự tin hơn trước những báo cáo giám sát đến từ một quốc gia bên kia bán cầu.

(1) Nghị định 341/2025/NĐ-CP ngày 26/12/2025 của Chính phủ.

(2) Điều 225 Bộ luật Hình sự hiện hành.

Nguyễn Thái Hải Lâm - Nguyễn Ngô Thành Danh

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/bat-nhac-kinh-doanh-dung-quen-tac-quyen/