'Báu vật' ngàn năm vươn tầm thành Di sản thế giới - Bài 2: Trầm tích văn hóa hòa nhịp cùng thiên nhiên

25 phút trướcBài gốc

Lễ hội chùa Tam Chúc là không gian văn hóa Phật giáo đồ sộ. Ảnh: Ngọc Linh

Suốt hơn 30.000 năm qua, từ những công cụ đá thô sơ của văn hóa Hòa Bình đến những giá trị tín ngưỡng ngàn đời, con người luôn hòa nhịp cùng sự vận động của tạo hóa. Quần thể di sản này thể hiện rõ mối quan hệ hài hòa, gắn bó mật thiết giữa các giá trị thiên nhiên và văn hóa trong suốt chiều dài lịch sử.

Dấu ấn 30.000 năm thích ứng

Trong không gian văn hóa đặc trưng của vùng đồng bằng sông Hồng, khu vực đề cử di sản Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc được đánh giá là nơi lưu giữ những chương lịch sử sơ khai và sống động nhất của người Việt cổ. Các nghiên cứu chuyên sâu của giới khảo cổ học đã cho thấy mối liên kết giữa con người và cảnh quan Karst tại đây liên tục, xuyên suốt hơn 30.000 năm mà không hề bị đứt đoạn.

Hệ thống hang động Karst không chỉ là những tuyệt tác của tự nhiên mà còn là "cuốn biên niên sử" lưu giữ dấu ấn cư trú của con người qua các thời kỳ địa chất quan trọng. Vùng đất này đã chứng kiến sự chuyển giao từ thời kỳ băng hà cuối cùng (Pleistocene) với khí hậu lạnh giá, khắc nghiệt chuyển sang kỷ Holocene ấm áp hơn. Để sinh tồn trước những biến đổi dữ dội của môi trường, cư dân tiền sử tại đây đã thể hiện khả năng thích ứng phi thường bằng cách nương tựa vào hệ sinh thái núi đá và vùng ngập nước.

Phó Giáo sư-Tiến sĩ Nguyễn Khắc Sử, Hội Khảo cổ học Việt Nam nhận định, khu vực Vân Long là một mắt xích quan trọng trong không gian địa lý rộng lớn của Văn hóa Hòa Bình - nền văn hóa tiền sử có niên đại khoảng 10.000 năm trước. Theo đó, cư dân cổ đã tận dụng tối đa lợi thế tự nhiên, sinh sống trong các hang động và mái đá để khai thác tài nguyên một cách khéo léo. Những bằng chứng khảo cổ học tại đây rất phong phú, tiêu biểu như tại Hang Thúi Thó, các nhà khoa học đã tìm thấy các tầng văn hóa dày đặc chứa vỏ ốc, sò, hến có kích thước lớn và dấu tích chữ viết cổ trên vách đá.

Lễ hội động Hoa Lư mang đậm tính sử thi nghi lễ rước kiệu, tưởng nhớ công lao của Vua Đinh Tiên Hoàng.

Không dừng lại ở thời kỳ tiền sử, tiến trình văn hóa tại đây tiếp tục phát triển mạnh mẽ sang thời kỳ kim khí. Các cuộc khai quật đã phát hiện nhiều hiện vật thuộc văn hóa Đông Sơn như trống đồng, rìu đồng, dao gặt lúa và lưỡi cày chìa vôi. Sự hiện diện của các công cụ lao động này là minh chứng đắt giá cho việc con người đã biết chế tác công cụ để chinh phục thiên nhiên, chuyển từ hình thái săn bắt, hái lượm sang cư trú và canh tác gắn liền với núi đá và vùng đất ngập nước.

Ông Nguyễn Mạnh Hà, Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển cho rằng, cụm cảnh quan Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc là sự đan xen hoàn hảo giữa rừng núi đá vôi, hệ thống hang động và vùng đất ngập nước. Sinh cảnh đặc thù, giàu tính đa dạng sinh học này chính là cái nôi nuôi dưỡng con người. Việc bảo tồn di sản khảo cổ tại đây không chỉ là giữ gìn những hiện vật vô tri, mà là cách xem lại bài học thích ứng vĩ đại của tổ tiên để tìm ra giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu ngày nay.

Với hệ thống hang động được ví như một "bảo tàng ngoài trời" nguyên vẹn, khu vực Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc cùng với dải núi đá vôi nối liền Quần thể Danh thắng Tràng An đã tạo nên một chỉnh thể di sản liên tục. Đây là minh chứng tiêu biểu về lịch sử tiến hóa và sự ứng phó kiên cường của nhân loại trước những thử thách khắc nghiệt nhất của hành tinh, tạo nên nền tảng vững chắc cho việc định danh giá trị nổi bật toàn cầu của di sản trong tương lai.

Không gian văn hóa và tín ngưỡng di sản

Nhiều hiện vật tiêu biểu trong các cuộc khai quật tại di tích khảo cổ Mán Bạc, xã Đồng Thái cung cấp những tư liệu quý giá về cư dân thời tiền sử.

Cộng đồng dân cư gắn bó với vùng đất Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc qua nhiều thế hệ đã kiến tạo nên một đời sống tinh thần phong phú, dựa trên triết lý tôn trọng và giao hòa với tự nhiên. Trong không gian văn hóa chung của vùng đồng bằng sông Hồng, khu vực đề cử di sản tự khẳng định vị thế là vùng "địa linh", nơi các yếu tố địa chất kỳ vĩ được thiêng hóa, trở thành nơi lưu giữ những huyền tích và giá trị nhân văn sâu sắc.

Nổi bật trong hệ thống tín ngưỡng tại đây là sự tôn thờ Quốc sư triều Lý - Thiền sư Nguyễn Minh Không. Trong tâm thức dân gian, vị thiền sư không chỉ là một nhà sư danh tiếng mà còn được suy tôn là Đức Thánh Nguyễn. Tương truyền, trên hành trình tìm cây thuốc quý cứu giúp nhân dân, ngài đã dừng chân lập chùa, bái Phật tại những hang động có cảnh sắc thanh tao. Tại động Hoa Lư, xã Gia Hưng hiện vẫn là nơi hương hỏa thờ tự ngài. Đến vùng đất Ba Sao, phường Tam Chúc, chính Quốc sư đã đặt nền móng cho ngôi chùa cổ, tiền thân của quần thể văn hóa tâm linh Tam Chúc quy mô hiện nay.

Thực tế cho thấy, niềm tin tôn giáo và tín ngưỡng dân gian đã trở thành một phương thức bảo tồn thiên nhiên hữu hiệu từ trong nội tại cộng đồng. Những quy ước bất thành văn như không chặt cây cổ thụ nơi đình chùa, không xâm phạm các khu vực hồ thiêng đã giúp duy trì hệ sinh thái nguyên sơ qua hàng thế kỷ.

Nhiều hiện vật tiêu biểu trong các cuộc khai quật tại di tích khảo cổ Mán Bạc, xã Đồng Thái cung cấp những tư liệu quý giá về cư dân thời tiền sử.

Bà Nguyễn Thị Len, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Thái cho biết, khu vực rừng phòng hộ Đồng Thái lưu giữ nhiều giá trị tâm linh đặc biệt, phản ánh niềm tin từ cổ đại đến hiện đại của cư dân. Nhờ ý thức tôn kính các không gian thiêng, người dân địa phương luôn tự giác bảo vệ rừng và động vật hoang dã. Sự hiện diện của các cá thể Voọc mông trắng tại địa phương được ghi nhận gần đây là minh chứng cho nếp sống văn hóa tôn trọng thiên nhiên của người dân.

Sức sống của miền di sản được thể hiện rõ nét qua hệ thống lễ hội truyền thống phong phú, gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng địa phương. Các lễ hội tiêu biểu như lễ hội chùa Tam Chúc mang đậm sắc thái Phật giáo, hướng tới các giá trị cầu an, hòa bình; trong khi các lễ hội gắn với không gian Vân Long lại tái hiện nhiều yếu tố lịch sử, dân gian đặc sắc, với các nghi thức truyền thống và trò chơi dân gian mang tính biểu tượng. Những hoạt động này không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của người dân mà còn góp phần gìn giữ, trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và bảo tồn bản sắc địa phương qua các thế hệ.

Ông Vũ Hoài Chương, Chủ tịch UBND xã Gia Vân nhận định, những giá trị văn hóa của không gian đề cử Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc là sự kết tinh của lịch sử lâu dài, phản ánh bản sắc và truyền thống sáng tạo của người dân Ninh Bình. Trong định hướng phát triển, đây chính là nguồn lực nội sinh quan trọng để xây dựng thương hiệu di sản có tính nhận diện cao, vừa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững, vừa giữ được phần “hồn” của vùng đất di sản cho các thế hệ mai sau.

Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy một di cốt người có niên đại khoảng 13.000 năm tuổi tại Quần thể Di sản Văn hóa - Thiên nhiên thế giới Tràng An.

Việc nhận diện và phát huy các giá trị văn hóa tâm linh song hành cùng bảo tồn đa dạng sinh học là chìa khóa để quần thể Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc hoàn thiện hồ sơ di sản. Sự hòa quyện giữa yếu tố thiên nhiên và con người không chỉ tạo nên sức hút cho du lịch bền vững mà còn khẳng định triết lý sống hài hòa giữa con người và môi trường là một tiêu chí quan trọng trong hệ thống đánh giá di sản của UNESCO.

Bài cuối: Tầm nhìn trong chiến lược phát triển xanh

Bài, ảnh: Thùy Dung (TTXVN)

Nguồn Tin Tức TTXVN : https://baotintuc.vn/van-hoa/bau-vat-ngan-nam-vuon-tam-thanh-di-san-the-gioi-bai-2-tram-tich-van-hoa-hoa-nhip-cung-thien-nhien-20260513093239093.htm