Bệnh ngủ kỳ lạ từng giết nửa triệu người: Bí ẩn y học hơn 100 năm vẫn chưa có lời giải

3 giờ trướcBài gốc

Ảnh minh họa: Getty.

Đại dịch mà ai cũng biết đến là cúm Tây Ban Nha (Spanish Flu) – dù thực tế được cho là bắt nguồn từ Mỹ – đã càn quét toàn cầu từ năm 1918 đến năm 1920. Chỉ trong hai năm ngắn ngủi, chủng virus cúm A H1N1 đã khiến hơn 50 triệu người tử vong và lây nhiễm cho ít nhất 1/5 dân số thế giới.

Nhưng đúng vào thời điểm đó, một căn bệnh khác ít được chú ý hơn, song kỳ lạ hơn rất nhiều, cũng âm thầm lan rộng trên khắp hành tinh.

Đó là bệnh viêm não ngủ lịm (encephalitis lethargica - EL), một hội chứng thần kinh từng được gọi là “bệnh ngủ” vì nhiều bệnh nhân mắc chứng ngủ quá mức, gần như dành cả ngày để ngủ. Mặc dù không gây chết người nhiều như cúm Tây Ban Nha, đại dịch EL vẫn khiến khoảng 500.000 người thiệt mạng trong giai đoạn từ năm 1917 đến năm 1930 và để lại di chứng nghiêm trọng cho hàng trăm nghìn người khác.

Sau khi đại dịch qua đi, thế giới dần quên lãng căn bệnh này. Tuy nhiên, với giới khoa học, EL vẫn là một trong những bí ẩn y học lớn nhất của thế kỷ 20.

Hơn 100 năm kể từ khi bác sĩ người Áo Constantin von Economo lần đầu mô tả căn bệnh vào năm 1917, các nhà nghiên cứu vẫn chưa thể xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh, cách thức lây lan, hay quan trọng hơn, liệu một đại dịch tương tự có thể tái diễn trong tương lai hay không.

Một trong những điều khiến EL trở nên khó hiểu là bệnh không tiến triển theo cùng một cách ở mọi bệnh nhân.

Trong một số trường hợp, người bệnh tử vong rất nhanh. Ở những trường hợp khác, căn bệnh kéo dài trong nhiều năm. Có người rơi vào trạng thái ngủ li bì, nhưng cũng có người lại trở nên tăng động bất thường.

Tính chất khó đoán của căn bệnh được phản ánh trong mô tả mà von Economo viết vào những ngày đầu của đợt bùng phát.

“Chúng ta đang đối mặt với một dạng bệnh ngủ có diễn tiến kéo dài bất thường,” ông viết. “Các triệu chứng đầu tiên thường xuất hiện đột ngột với đau đầu và mệt mỏi. Sau đó là trạng thái buồn ngủ, thường đi kèm mê sảng, dù bệnh nhân vẫn có thể được đánh thức dễ dàng. Tình trạng buồn ngủ mê sảng này có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng hoặc sau vài tuần. Mặt khác, nó cũng có thể kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng với những đợt kéo dài hàng giờ, nhiều ngày hoặc lâu hơn nữa.”

Trong những năm sau đó, von Economo công bố hàng chục nghiên cứu về EL, mở đầu cho hành trình kéo dài hơn một thế kỷ nhằm giải mã căn bệnh bí ẩn này.

Theo Hiệp hội Vi sinh vật học Mỹ, EL thường diễn ra qua hai giai đoạn.

Ở giai đoạn cấp tính, người bệnh xuất hiện các triệu chứng giống cúm, sau đó là tình trạng buồn ngủ cực độ hoặc trong một số trường hợp là hưng cảm.

Nếu sống sót qua giai đoạn này, bệnh nhân thường bước sang giai đoạn mãn tính, với một trong những biểu hiện phổ biến là hội chứng Parkinson.

Khoảng 50% số người sống sót sau EL bị thay đổi vĩnh viễn. Tỷ lệ này thậm chí còn cao hơn ở trẻ em. Nhiều người bị biến đổi hoàn toàn về tính cách, trong khi một số khác phát triển các rối loạn tâm thần nghiêm trọng.

Trong nhiều năm, một giả thuyết phổ biến cho rằng EL có liên quan tới đại dịch cúm Tây Ban Nha.

Cơ sở lớn nhất của giả thuyết này là sự trùng hợp đáng kinh ngạc khi cả hai dịch bệnh xuất hiện gần như cùng thời điểm và trong cùng khu vực địa lý.

Ngoài ra, các ghi nhận về bệnh viêm não cũng từng xuất hiện trong đợt dịch cúm giai đoạn 1889–1892, khi nhiều bệnh nhân có các triệu chứng thần kinh tương tự EL.

Tuy nhiên, EL vẫn tiếp tục tồn tại gần một thập kỷ sau khi đại dịch cúm Tây Ban Nha kết thúc. Trong nhiều thập kỷ tiếp theo, các nghiên cứu trên mẫu não của bệnh nhân EL cũng không thể chứng minh được mối liên hệ trực tiếp giữa hai căn bệnh.

Năm 2012, một nhóm nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết mới rằng thủ phạm có thể là enterovirus – một nhóm virus RNA mà virus bại liệt là một ví dụ điển hình.

Một số chủng enterovirus được biết đến với khả năng gây suy yếu cơ bắp và làm giãn cơ bất thường.

Ngoài ra, cũng có những giả thuyết cho rằng EL có thể liên quan đến rối loạn tự miễn. Tuy nhiên, cách giải thích này gặp khó khăn vì không lý giải được việc căn bệnh từng lây lan trên phạm vi rộng như vậy.

Cho đến nay, nguyên nhân thực sự của EL vẫn là một dấu hỏi lớn. Trong khi đó, hậu quả mà căn bệnh để lại là vô cùng nặng nề.

Người sống sót cuối cùng được biết đến của đại dịch EL là ông Philip Leather, qua đời năm 2002 ở tuổi 82. Ông đã dành phần lớn cuộc đời trong tình trạng bất động tại một bệnh viện tâm thần.

Ngày nay, căn bệnh này gần như đã biến mất. Theo Hiệp hội Vi sinh vật học Mỹ, chỉ khoảng 80 ca bệnh được ghi nhận trong vòng 85 năm qua.

Dù vậy, câu chuyện về EL vẫn khiến các nhà khoa học trăn trở. Liệu đây chỉ là một dị thường kỳ lạ trong lịch sử y học, hay một ngày nào đó căn bệnh bí ẩn này sẽ quay trở lại theo cách không ai ngờ tới?

Theo PM

Huyền Chi

Nguồn VietTimes : https://viettimes.vn/benh-ngu-ky-la-tung-giet-nua-trieu-nguoi-bi-an-y-hoc-hon-100-nam-van-chua-co-loi-giai-post201285.html