Bị dồn vào thế chân tường, Iran có tiến tới bom hạt nhân?

3 giờ trướcBài gốc

Khi chương trình hạt nhân bí mật của Iran lần đầu được cộng đồng quốc tế chú ý cách đây hơn hai thập kỷ, Tehran luôn khẳng định mục tiêu của họ chỉ dừng ở năng lượng dân sự. Giới lãnh đạo nước này nhiều lần nhấn mạnh họ không theo đuổi vũ khí hạt nhân, coi đó là một lằn ranh chiến lược không thể vượt qua.

Lãnh tụ Tối cao Iran khi đó, Đại giáo chủ Ali Khamenei, thậm chí đã ban hành một fatwa, tức phán quyết theo luật Hồi giáo, cấm phát triển và sở hữu vũ khí hạt nhân. Trong nhiều năm, đây được xem là nền tảng mang tính ràng buộc cả về chính trị lẫn tôn giáo đối với chương trình hạt nhân của Iran.

Nhưng thực tế hiện nay đang thay đổi nhanh chóng, theo CNN. Cái chết của ông Ali Khamenei trong các cuộc tấn công của Mỹ và Israel tháng trước đã làm lung lay một trong những trụ cột quan trọng nhất của chính sách hạt nhân Iran.

Khoảng trống quyền lực cùng áp lực chiến tranh đang tạo điều kiện để các phe cứng rắn trong hệ thống xem xét lại những giới hạn từng được duy trì suốt nhiều năm.

Tranh luận trong xã hội Iran cũng bắt đầu chuyển hướng rõ rệt. Những quan điểm từng bị coi là cực đoan đang dần trở thành dòng chính trong bối cảnh đất nước liên tiếp hứng chịu các đòn tấn công.

“Fatwa hạt nhân đã chết”, ông Trita Parsi từ Viện Quincy nói với CNN. “Quan điểm của giới tinh hoa cũng như dư luận đã thay đổi đáng kể, điều này không bất ngờ khi Iran đã bị hai quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân tấn công ngay trong lúc đang đàm phán”.

Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khanemei khi còn sống tới thăm một cơ sở hạt nhân. Ảnh: BBC

Trong nhiều năm trước đó, Lãnh tụ Tối cao tiền nhiệm vẫn kiên quyết chống lại sức ép trong nước yêu cầu phát triển vũ khí hạt nhân, đặc biệt sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018. Dù đối mặt với các biện pháp trừng phạt và căng thẳng leo thang, ông Ali Khamenei vẫn duy trì một đường lối thận trọng.

Đối diện với áp lực ngày càng gia tăng từ Mỹ và Israel, ông lựa chọn chiến lược mà các chuyên gia gọi là “kiên nhẫn chiến lược”. Iran tiếp tục làm giàu uranium, từng bước tiến sát ngưỡng vũ khí, nhưng vẫn tránh vượt qua ranh giới chế tạo bom, một cách vừa duy trì đòn bẩy chiến lược vừa hạn chế nguy cơ leo thang toàn diện.

Lập trường hạt nhân của ông Mojtaba chưa rõ ràng

Những lời kêu gọi phát triển vũ khí hạt nhân bắt đầu gia tăng mạnh mẽ sau chiến dịch quân sự chưa từng có của Israel năm ngoái, khiến nhiều lãnh đạo quân sự và hạt nhân Iran thiệt mạng. Áp lực này tiếp tục dâng cao sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ra lệnh tấn công 3 cơ sở hạt nhân quan trọng của nước này.

Ngay cả trước các cuộc tấn công đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã phát đi tín hiệu về khả năng thay đổi học thuyết hạt nhân.

“Một sự đảo chiều trong học thuyết và chính sách hạt nhân của Iran, bao gồm việc từ bỏ các cân nhắc trước đây, là điều có thể xảy ra”, ông Ahmad Haqtalab, chỉ huy IRGC phụ trách bảo vệ các cơ sở hạt nhân, nói năm 2024.

Người dân Iran cầm bức chân dung tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba trong một cuộc tuần hành tháng 3. Ảnh: NYT

Dù chưa chính thức thay đổi chính sách, Iran hiện đã tích lũy hơn 400 kg uranium làm giàu cao, một con số đủ để chế tạo nhiều vũ khí hạt nhân nếu Lãnh tụ Tối cao mới Mojtaba Khamenei quyết định đảo ngược fatwa của cha mình. Đây được xem là bước tiến kỹ thuật quan trọng, rút ngắn đáng kể khoảng cách từ năng lực hạt nhân dân sự sang năng lực quân sự.

Tuy nhiên, lập trường của ông Mojtaba vẫn là một ẩn số. Việc ông chưa xuất hiện công khai khiến giới quan sát đặt ra nhiều câu hỏi về tình trạng, vai trò thực tế và khả năng đưa ra quyết định chiến lược trong giai đoạn nhạy cảm này. Trong khi đó, IRGC ngày càng siết chặt quyền lực, làm gia tăng ảnh hưởng của các phe cứng rắn.

Ngoại trưởng Abbas Araghchi thừa nhận sự chưa rõ ràng này khi nói với Al Jazeera: “Tôi cho rằng sẽ không khác nhiều so với chính sách trước đây, nhưng chúng ta cần chờ đợi”.

Đồng thời, trên thực tế chính trị, các động thái cụ thể đã bắt đầu xuất hiện. Theo Al Jazeera, nhiều nghị sĩ Iran đang thúc đẩy rút khỏi Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), cho rằng việc tiếp tục tham gia “không còn ý nghĩa” khi nước này vẫn bị tấn công.

Một dự luật đã được đưa lên hệ thống của Quốc hội Iran, đề xuất rút khỏi NPT, hủy bỏ các ràng buộc từ thỏa thuận hạt nhân năm 2015 và mở đường cho một khuôn khổ hợp tác mới với các đối tác như BRICS hoặc Tổ chức Hợp tác Thượng Hải.

Lý do kiềm chế đã không còn

Bài phát biểu đầu tiên được cho là của ông Mojtaba chỉ tập trung vào cam kết trả đũa cái chết của cha và những người thiệt mạng trong chiến tranh, nhưng không đề cập tới chương trình hạt nhân. Sự im lặng này càng khiến giới quan sát suy đoán về khả năng thay đổi chiến lược.

Trong nước, áp lực điều chỉnh chính sách hạt nhân đang gia tăng rõ rệt khi IRGC củng cố quyền lực và đưa các chỉ huy cứng rắn trở lại vị trí lãnh đạo. Không khí chính trị đang chuyển dần theo hướng quyết liệt hơn.

“Chúng ta đã bước sang một giai đoạn mới”, bình luận viên Nasser Torabi nói trên truyền hình nhà nước. “Sau cuộc chiến này, Iran sẽ được công nhận là một cường quốc toàn cầu… Chúng ta phải thực hiện các bước để sở hữu vũ khí hạt nhân.”

Theo chuyên gia Sina Azodi, các phe cứng rắn tin rằng điều kiện từng buộc Iran phải kiềm chế đã không còn tồn tại.

“Một trong những lý do khiến họ kiềm chế là lo sợ bị Mỹ và Israel tấn công. Nhưng khi các cuộc tấn công đã xảy ra, mọi rào cản gần như không còn”, ông Azodi nói.

“Cuộc chiến này đã thay đổi hoàn toàn cục diện, khi đất nước đang phải hứng chịu thiệt hại lớn”, ông nói thêm.

Không chỉ là áp lực chính trị, các yếu tố thực địa cũng đang đẩy Iran tới lựa chọn cứng rắn hơn. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã nhắm vào hàng loạt cơ sở then chốt, từ nhà máy hạt nhân, tổ hợp nước nặng, đến các trung tâm công nghiệp thép và hạ tầng năng lượng.

Giới chuyên gia tại Viện Khoa học và An ninh Quốc tế (ISIS) từng suy đoán rằng tổ hợp Semnan có thể được thiết kế để sản xuất uranium làm giàu tới 90%, cần thiết cho việc chế tạo vũ khí hạt nhân. Ảnh: Wikipedia

Các đòn đánh này không chỉ gây thiệt hại quân sự mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới nền kinh tế, đe dọa hàng nghìn việc làm và làm trầm trọng thêm khủng hoảng năng lượng, lạm phát vốn đã ở mức khoảng 70%.

Thậm chí, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đã cảnh báo nguy cơ xảy ra “sự cố phóng xạ nghiêm trọng” sau khi nhiều cơ sở hạt nhân bị tấn công gần đây.

Chiến tranh có thể kích hoạt làn sóng hạt nhân mới

Việc chế tạo vũ khí hạt nhân không chỉ là quyết định chính trị mà còn phụ thuộc vào ba yếu tố cốt lõi: đảo ngược fatwa, tiếp cận uranium làm giàu cao và năng lực chế tạo thiết bị.

Nếu sở hữu đủ nguyên liệu, Iran có thể lựa chọn chế tạo một thiết bị hạt nhân đơn giản thay vì một vũ khí tinh vi có thể gắn lên tên lửa. Thiết bị này vẫn có thể tạo ra một vụ nổ hạt nhân thực sự, tương đương với các mẫu bom sơ khai, nhưng hiệu quả quân sự sẽ hạn chế hơn.

Giá trị của nó nằm ở yếu tố chính trị, nhằm chứng minh năng lực hạt nhân và tạo ra một mức độ răn đe nhất định trong khu vực.

Tuy nhiên, răn đe không phải là điều chắc chắn. “Iran không thể dùng vũ khí hạt nhân để đe dọa Mỹ”, Azodi nói. “Tên lửa của họ không thể vươn tới Mỹ, và ngay cả khi có 50 đầu đạn, cũng không thể răn đe một quốc gia sở hữu 5.000 đầu đạn.”

Theo ông, chiến lược răn đe của Iran từ trước tới nay chủ yếu nhắm vào Iraq, Israel và gần đây là Saudi Arabia. Nếu Tehran tiến tới phát triển vũ khí hạt nhân, khả năng cao Riyadh sẽ phản ứng tương tự, làm gia tăng nguy cơ chạy đua vũ trang trong khu vực.

Nếu Iran tiến tới vũ khí hạt nhân, nguy cơ lan rộng là rất lớn. Một hiệu ứng dây chuyền có thể xảy ra, khi các quốc gia trong khu vực, đặc biệt là Saudi Arabia, buộc phải cân nhắc con đường tương tự để đảm bảo cân bằng chiến lược.

Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman từng tuyên bố năm 2018: “Nếu Iran phát triển bom hạt nhân, chúng tôi chắc chắn sẽ làm điều tương tự trong thời gian sớm nhất”.

Iran phóng tên lửa về căn cứ Diego Garcia của Mỹ Nguồn tin Mỹ cho biết Iran đã khai hỏa hai tên lửa đạn đạo tầm trung nhằm vào căn cứ Diego Garcia, song không gây thiệt hại. Theo thông tin từ phía Mỹ, một quả gặp sự cố, quả còn lại bị đánh chặn nhưng kết quả chưa được xác nhận.

Minh Tuấn

Nguồn Znews : https://znews.vn/bi-don-vao-the-chan-tuong-iran-co-tien-toi-bom-hat-nhan-post1639071.html