'Bình minh' của xe điện và vòng xoáy kỳ lạ

2 giờ trướcBài gốc

Vào buổi bình minh của thế kỷ 20, xe điện là những ngôi sao trên đường phố nước Mỹ. Rồi chúng biến mất. Rồi chúng quay trở lại. Rồi chúng lại biến mất. Trong ngành ô tô thế giới, xe điện được coi như một “bóng ma” – xuất hiện, biến mất rồi lại liên tục bị xua đuổi trong một vòng xoáy dài và kỳ lạ.

Những chiếc xe điện chạy bằng pin bên ngoài Nhà hát Opera Metropolitan cũ trên đường 39 ở Manhattan năm 1898. Những chiếc xe này từng là những chiếc taxi đầu tiên ở thành phố New York. Nguồn ảnh: New-York Tribune.

Khởi đầu

Quay trở lại những năm 1830, Robert Anderson người Scotland đã chế tạo một cỗ xe ngựa có động cơ, mà thực chất là một tuyên ngôn triết học hơn là một phương tiện thực tế. Pin điện hóa thời đó không thể sạc lại cũng không bền. Ấn tượng như một trò ảo thuật.

Đến năm 1837, một nhà phát minh khác, Robert Davidson, đã chế tạo một nguyên mẫu đầu máy xe lửa điện có khả năng kéo sáu tấn với tốc độ bốn dặm một giờ.

Giai đoạn thử nghiệm kết thúc vào năm 1859, khi Gaston Planté người Pháp công bố pin axit chì có thể sạc lại. Đến năm 1884, Thomas Parker - người đã nổi tiếng với việc điện khí hóa hệ thống tàu điện ngầm London - chuyển sự chú ý sang ô tô điện.

Một thập kỷ sau ở Iowa, William Morrison đã được cấp bằng sáng chế cho một chiếc xe điện mà ông đã mày mò từ năm 1887. Nó có phạm vi hoạt động 50 dặm, công suất bốn mã lực và tốc độ tối đa 20 dặm một giờ.

Morrison ra mắt chiếc xe của mình tại Hội chợ Thế giới Chicago năm 1893 và gây ra một sự chấn động thực sự, và sau đó nhanh chóng chuyển trọng tâm sang vấn đề hóa học của pin thay vì chính chiếc xe. Lịch sử đã chứng minh ông có tầm nhìn xa và đến ngày nay pin vẫn là vấn là vấn đề gây tranh luận.

Điện năng trỗi dậy

Một chiếc xe điện Baker sản xuất năm 1911 tại một trạm xăng vào năm 1943. Nguồn ảnh:AP.

Đến năm 1900, khoảng 1/3 số xe cộ ở Mỹ là xe điện. Với sự cạnh tranh gay gắt, điều này hoàn toàn hợp lý. Động cơ xăng đòi hỏi phải quay tay rất mạnh để khởi động, một quá trình đôi khi làm gãy cổ tay và khiến tay quay bật ngược trở lại vào mặt người điều khiển. Trong khi đó, động cơ hơi nước lại gặp vấn đề rất nguy hiểm là có thể phát nổ. So với tất cả, điện hóa dường như là lựa chọn tối ưu hơn.

Trước khi Henry Ford sản xuất hàng loạt một chiếc xe chạy bằng xăng nào, một công ty tên là Columbia ở Hartford, Connecticut, đã có 1.000 chiếc xe điện lưu thông. Toàn bộ đội xe taxi điện hoạt động trên đường phố New York City. Đến năm 1910, Detroit Electric bán được khoảng 2.000 chiếc xe mỗi năm, được coi là một loại xe sang trọng tinh tế.

Công ty Baker Motor Vehicle ở Ohio cũng phát triển mạnh cùng thời điểm với mẫu xe Imperial Runabout, và mẫu xe này đã tìm được một "ngôi nhà" đặc biệt nổi bật: nhà để xe của Thomas Edison. Phụ nữ phần lớn ưa chuộng xe điện vì không cần phải quay tay khởi động. Trong một sự trớ trêu thú vị của lịch sử, Clara Ford (vợ của Henry Ford) đã lái một chiếc Detroit Electric.

Sự suy tàn

Năm 1908, chiếc Ford Model T đầu tiên ra đời, có giá 850 USD, rẻ hơn đáng kể so với hầu hết các loại xe điện khác (tương đương khoảng 30.000 USD ngày nay). Đến năm 1912, Ford đã giảm giá xuống còn 590 USD, trong khi một chiếc xe điện tương đương vẫn có giá 1.750 USD. Đến năm 1923, giá khởi điểm của Model T đã giảm mạnh xuống còn 290 USD (tương đương 5.700 USD ngày nay).

Cú đánh chí mạng tiếp theo đến từ Charles Kettering, người đã giới thiệu bộ khởi động điện cho động cơ đốt trong vào năm 1912.

Từng chút một, những điểm yếu của xăng dầu biến mất. Sản xuất hàng loạt làm giảm chi phí, mạng lưới trạm xăng rộng khắp giúp việc tiếp nhiên liệu trở nên dễ dàng và rẻ tiền. Chưa ai biết hoặc đặc biệt quan tâm đến tác hại của việc đốt nhiên liệu hóa thạch đối với bầu khí quyển. Cuộc phiêu lưu vẫy gọi. Xe điện rút lui!.

Bị đẩy xuống “lòng đất”

Xe điện Ford Comuta năm 1967. Nguồn: Getty Images.

Đến giữa những năm 1960, nền văn hóa ô tô Mỹ chứng kiến cuộc chạy đua xe cơ bắp. Những chiếc Pontiac GTO, Oldsmobile 442, Ford Mustang và Chevy Camaro gầm rú với công suất 400 mã lực. Giữa âm thanh động cơ V-8 đó, General Electric đã cho ra mắt nguyên mẫu Delta vào năm 1967, một chiếc xe điện thử nghiệm có thể đạt phạm vi hoạt động 40 dặm và tốc độ tối đa 55 dặm/giờ. Tuy nhiên, nó có hai nhược điểm chí mạng. Nó sẽ không bao giờ đáp ứng được các tiêu chuẩn an toàn sắp tới. Và nó… xấu đến mức khó tin.

Ford và General Motors cũng đã đưa ra các ý tưởng về xe điện trong những năm 60, nhưng không chiếc nào vượt quá 80 dặm một cách đáng tin cậy, và tất cả đều quá đắt để sản xuất.

Trong khi đó, tình trạng ô nhiễm không khí ngày càng trầm trọng ở California đã gây ra những hậu quả chính trị thực sự. Năm 1967, Thống đốc Ronald Reagan đã ký thành lập Ủy ban Tài nguyên Không khí California, một cơ quan sau này trở thành trung tâm của ngành công nghiệp này. Và rồi, NASA “vô tình” bước vào bức tranh về xe điện.

Khi lên kế hoạch cho các sứ mệnh Apollo lên Mặt Trăng, các kỹ sư phải đối mặt với một vấn đề cơ bản: Động cơ đốt trong cần không khí. Chúng sẽ không hoạt động trên Mặt Trăng. Giữa Boeing và công ty con Delco của GM, xe tự hành điện trên Mặt Trăng đã ra đời. Cho đến ngày nay, xe tự hành trên Mặt Trăng là phương tiện duy nhất từng hoạt động trên một hành tinh khác. Cả ba chiếc xe tự hành thời Apollo vẫn đậu chính xác ở vị trí mà các phi hành gia đã để lại chúng vào năm 1971 và 1972.

Lệnh cấm vận dầu mỏ đầu tiên của OPEC năm 1973 đã gây chấn động nền kinh tế Mỹ đã khơi dậy sự quan tâm đến các phương tiện không dùng xăng dầu. Và thế là chiếc Sebring-Vanguard CitiCar năm 1974 xuất hiện, một vật thể kỳ lạ hình nêm mà một số người so sánh với một chiếc xe golf có cửa sổ.

Nó đạt tốc độ tối đa khoảng 40 dặm/giờ, phạm vi hoạt động 40 dặm và bán được gần 4.500 chiếc từ năm 1974 đến năm 1982 - là dòng xe điện sản xuất nhiều nhất của Mỹ kể từ Thế chiến II, một kỷ lục mà nó nắm giữ cho đến khi Tesla xuất hiện.

Chiếc xe điện hiện đại đầu tiên

Một chiếc General Motors EV1. Nguồn: Business Wire/Associated Press.

Chiếc GM EV1 ra mắt năm 1996 với thiết kế hoàn toàn mới, được đưa vào sản xuất, không sử dụng nền tảng vay mượn, không có bộ phận được cải tiến, không phải là một mẫu concept được trang trí để trưng bày. Nó chứng tỏ tính khí động học, tốc độ cực nhanh (từ 0 đến 50 dặm/giờ trong bảy giây) và phạm vi hoạt động thực tế là 80 dặm. Nó được công nhận rộng rãi là chiếc xe điện hiện đại thực sự đầu tiên.

Dự án EV1 được khởi động sau khi California ban hành quy định rằng một tỷ lệ nhỏ xe hơi bán ra trong tiểu bang phải là xe không phát thải. Điều đó có nghĩa là xe điện. Các đối thủ đã phản ứng bằng cách điện hóa các mẫu xe hiện có như Toyota RAV4 EV. GM đã chế tạo một thứ hoàn toàn mới.

Nhưng việc lái EV1 có một trở ngại lớn: Bạn không thể mua nó. Khách hàng chỉ có thể thuê chúng.

Khoảng 800 chiếc EV1 đã được cho thuê, chủ yếu ở vùng Tây Nam, bắt đầu từ năm 1996. Việc sản xuất đã dừng lại vào năm 1999. Đến năm 2003, GM đã thu hồi tất cả và phá hủy hầu hết chúng, một hành động tự hủy hoại doanh nghiệp vẫn còn gây phẫn nộ trong số những người ủng hộ xe điện. Tuy nhiên, một số ít vẫn còn tồn tại, một vài chiếc được đưa vào các chương trình của trường đại học, một số khác nằm trong các bộ sưu tập tư nhân. Vào tháng 10 năm 2025, một chiếc đã xuất hiện tại một cuộc đấu giá xe cổ ở Georgia và được bán với giá 104.000 USD.

Tia lửa thắp sáng Tesla

Các kỹ thuật viên đã lắp ráp một chiếc Tesla Roadster tại nhà máy của công ty ở Menlo Park, California, vào năm 2008. Nguồn: The New York Times.

Trong đống đổ nát của EV1, một công ty khởi nghiệp nhỏ ở San Dimas, California, có tên là AC Propulsion đã âm thầm chế tạo chiếc “Zero”, một chiếc xe thể thao điện hạng nhẹ với động cơ cảm ứng 150 kilowatt có thể đạt tốc độ 60 dặm/giờ trong khoảng 4,5 giây.

Một kỹ sư, Martin Eberhard, đã ủy thác cho AC Propulsion chế tạo một phiên bản sử dụng pin lithium-ion mới đang bắt đầu được ứng dụng rộng rãi hơn, không chỉ trong máy tính xách tay và thiết bị điện tử tiêu dùng. Chiếc xe thành phẩm nhẹ hơn, nhanh hơn và được cho là có giá 220.000 USD để chế tạo. Nhưng AC Propulsion đã từ chối chế tạo nó.

Sự từ chối đó đã thúc đẩy Eberhard và đối tác của ông, Marc Tarpenning, thành lập Tesla Motors vào năm 2003. Một nhà đầu tư mạo hiểm tên là Elon Musk đã sớm gia nhập.

Hồi sinh

Năm 2008, chiếc xe sản xuất hàng loạt đầu tiên của Tesla, chiếc Roadster, được xây dựng trên nền tảng Lotus Elise, đã trở thành chiếc xe điện đầu tiên có phạm vi hoạt động tới hơn 200 dặm.

Năm 2011, Nissan Leaf trở thành chiếc xe điện thương mại hóa đầu tiên từ một nhà sản xuất ô tô chính thống. Năm 2012, Tesla Model S đã giành được hầu hết mọi giải thưởng ô tô hiện có và chứng minh rằng một chiếc sedan điện có thể vượt trội hơn các đối thủ chạy xăng.

Những rào cản đã giết chết xe điện vào những năm 1910 - sự bất tiện, chi phí cao, phạm vi hoạt động hạn chế, thiếu cơ sở hạ tầng – hiện phần lớn đã được giải quyết.

Hơn một chục loại xe điện dưới 40.000 USD hiện đang tràn ngập thị trường Mỹ, thấp hơn nhiều so với giá giao dịch trung bình của một chiếc xe mới hiện nay là 50.000 USD. Và đã có hơn 10 triệu xe điện hiện đang lưu thông trên đường phố thế giới.

Tuy nhiên, có một loại xe điện vẫn giữ vị trí riêng biệt so với các dòng xe khác. Bản thân nó, cỗ máy “điện khí hóa” duy nhất của nhân loại từng di chuyển trên một hành tinh khác, vẫn đang đậu lặng lẽ trên bề mặt Mặt Trăng.

Nam Nguyễn

Nguồn VnEconomy : https://vneconomy.vn/automotive/binh-minh-cua-xe-dien-va-vong-xoay-ky-la.htm