Bức tranh kinh tế Việt Nam: Khi 'đòn bẩy' nợ và sự rò rỉ thu nhập lấn át nội lực

3 giờ trướcBài gốc

Tuy nhiên, nếu bóc tách những lớp vỏ đó để nhìn sâu vào các bảng cân đối thu nhập và hệ số lan tỏa kinh tế, chúng ta sẽ thấy một bức tranh đáng lo: sự tăng trưởng đang dựa trên nền tảng nợ vay lớn và giá trị gia tăng nội địa suy giảm dần.

Nợ của nền kinh tế: Tảng băng chìm phía sau nợ công

Khi nhắc đến “sức khỏe” tài chính quốc gia, dư luận thường chỉ tập trung vào nợ công. Đây là một sai lầm trong đánh giá kinh tế. Nợ công chỉ là phần nổi, còn nợ của toàn nền kinh tế - bao gồm nợ của khu vực doanh nghiệp nhà nước, khu vực ngoài nhà nước và khu vực FDI - mới là dòng chảy quyết định sự ổn định vĩ mô.

Giai đoạn 2011-2024 đã chứng kiến một sự “lệch pha” đáng báo động: tốc độ tăng trưởng nợ phải trả của toàn nền kinh tế theo giá hiện hành (bình quân khoảng 14-15%/năm) luôn vượt xa tốc độ tăng trưởng tổng giá trị gia tăng theo giá hiện hành (khoảng trên 10%). Điều này đồng nghĩa với việc chúng ta đang phải dùng đòn bẩy tài chính ngày càng lớn để duy trì cùng một mức tăng trưởng giá trị.

Đặc biệt, khu vực kinh tế ngoài nhà nước đang rơi vào vòng xoáy “vay nợ để tồn tại”, khi nợ tăng vọt với tốc độ trên 16% trong khi khả năng tạo ra giá trị gia tăng chỉ quanh ngưỡng 9-10%. Nền kinh tế đang phải gồng gánh một hệ số đòn bẩy quá mức, biến nợ thành một rủi ro hệ thống thay vì là công cụ để thúc đẩy sản xuất.

Đáng chú ý, bên cạnh sự suy yếu của khu vực ngoài nhà nước, chính khu vực FDI đang trở thành một biến số tiềm ẩn rủi ro lớn trong cấu trúc nợ của toàn nền kinh tế. Dù thường được xem là nguồn vốn “sạch” và ít áp lực nợ hơn so với vốn vay tín dụng, nhưng thực tế, khối FDI tại Việt Nam đang vận hành dựa trên một cơ chế đòn bẩy tài chính vô cùng tinh vi.

Thay vì đầu tư bằng nguồn vốn chủ sở hữu dồi dào từ tập đoàn, rất nhiều doanh nghiệp FDI tại Việt Nam duy trì cơ cấu tài chính với tỷ trọng nợ vay rất lớn. Các khoản nợ này bao gồm cả vay từ các tổ chức tín dụng trong nước lẫn các khoản vay nội bộ từ hệ thống tập đoàn đa quốc gia. Hệ quả là, nợ của khối FDI không chỉ là con số ghi trên sổ sách, mà là một “đường ống” hút ngoại tệ ra khỏi nền kinh tế dưới danh nghĩa chi phí tài chính.

Việc chi trả sở hữu thuần theo giá hiện hành tăng trưởng bình quân với tốc độ 15,19%/năm - cao hơn cả tốc độ tăng trưởng GDP bình quân theo giá hiện hành (10,74%) - phản ánh một mô hình kinh tế “gia công hóa”.

Sự “lệch pha” trong khu vực FDI còn nguy hiểm hơn ở chỗ, khi gặp biến cố về thị trường hay chuỗi cung ứng toàn cầu, các doanh nghiệp này có xu hướng co cụm, ngừng tái đầu tư và ưu tiên tất toán các khoản nợ vay. Lúc này, gánh nặng tài chính không còn là vấn đề của riêng doanh nghiệp mà nhanh chóng trở thành áp lực lên hệ thống ngân hàng trong nước và dự trữ ngoại hối của quốc gia.

Nền kinh tế vì thế mà phải gồng gánh một hệ số đòn bẩy kép: vừa phải chịu rủi ro từ sự kém hiệu quả của khu vực kinh tế ngoài nhà nước, vừa phải đối mặt với áp lực thanh khoản từ dòng nợ phức tạp của khối FDI. Nợ, do đó, đã biến tướng từ một công cụ thúc đẩy sản xuất thành một “xiềng xích” hệ thống, trói buộc dư địa điều hành chính sách tiền tệ và bào mòn năng lực tích lũy thực chất của quốc gia.

Sự rò rỉ thu nhập: Khi “GDP cao” không đồng nghĩa với “dân giàu”

Một nghịch lý là về sự gia tăng của “chi trả sở hữu thuần ra nước ngoài”. Từ mức âm 85.000 tỉ đồng năm 2010, con số này đã tăng lên hơn 534.000 tỉ đồng vào năm 2023(1). Sự chênh lệch giữa GNI (tổng thu nhập quốc gia) và GDP ngày càng lớn chính là bằng chứng cho thấy phần lớn giá trị gia tăng tạo ra trên lãnh thổ Việt Nam đã không dừng lại ở đây.

Các tập đoàn FDI, sau khi hưởng lợi từ ưu đãi thuế, tài nguyên và hạ tầng, đã thực hiện chuyển lợi nhuận về nước thông qua các kênh chính thống (cổ tức) và phi chính thống (phí quản lý, bản quyền, chuyển giá). Việc chi trả sở hữu thuần theo giá hiện hành tăng trưởng bình quân với tốc độ 15,19%/năm - cao hơn cả tốc độ tăng trưởng GDP bình quân theo giá hiện hành (10,74%) - phản ánh một mô hình kinh tế “gia công hóa”.

Sự “thoái hóa” của các hệ số lan tỏa (IO): Minh chứng cho sự đứt gãy nội lực

Dữ liệu từ bảng Input-Output (IO) mà chúng ta có được là một tảng băng chìm về hiệu quả của nền kinh tế. Khi phân tích hệ số lan tỏa đến sản lượng, thu nhập và nhập khẩu, ta thấy sự suy giảm mạnh về hàm lượng nội địa:

Lan tỏa giá trị tăng thêm suy giảm: Hệ số lan tỏa thu nhập của xuất khẩu giảm từ 0,69 (năm 2000) xuống còn 0,52 (năm 2016). Điều này có nghĩa là mỗi đồng xuất khẩu mang lại ít giá trị hơn cho người dân và doanh nghiệp trong nước, vì bị “ngắt quãng” bởi các chi phí đầu vào ngoại nhập.

Sự phụ thuộc vào nhập khẩu: Với hệ số lan tỏa nhập khẩu của đầu tư và xuất khẩu duy trì ở mức cao (trên 1,5), nền kinh tế Việt Nam đã trở thành một “đường ống” trung chuyển. Chúng ta nhập khẩu linh kiện, lắp ráp và xuất khẩu, tạo ra những con số GDP lớn nhưng giá trị gia tăng thực sự đọng lại thì đang teo tóp. Tỷ lệ giá trị gia tăng lan tỏa bởi cầu cuối cùng của xuất khẩu đã rơi từ 0,45 xuống chỉ còn 0,27.

Để thoát khỏi cái bẫy thu nhập trung bình và tránh một cuộc khủng hoảng tài chính tiềm tàng, Việt Nam cần một sự thay đổi tận gốc:

Thay đổi tư duy thu hút FDI: Không đánh đổi bằng mọi giá, cần sàng lọc - chọn dự án có hàm lượng giá trị gia tăng cao và khả năng kết nối chuỗi cung ứng với doanh nghiệp nội địa.

Minh bạch hóa dòng chảy tài chính: Cần sự phối hợp liên ngành thực chất giữa Ngân hàng Nhà nước và Cục Thống kê để các con số phản ánh đúng dòng tiền thực, thay vì chỉ là các con số ước tính.

Nâng cao hàm lượng nội địa: Thay vì tập trung vào quy mô, hãy ưu tiên các chỉ số về lan tỏa thu nhập và giá trị gia tăng trong các bảng IO. Đây mới là thước đo thực sự của sự thịnh vượng.

Điều quan trọng nhất không phải là GDP tăng trưởng bao nhiêu phần trăm, mà là bao nhiêu trong số đó thuộc về người dân Việt Nam, và nền kinh tế của chúng ta có đủ sức tự đứng vững khi không còn “đòn bẩy” nợ vay và FDI hay không.

(*), (**) Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội
(1) Nso.gov.vn

Khúc Văn Quý - Bùi Gia - Bùi Khanh

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/buc-tranh-kinh-te-viet-nam-khi-don-bay-no-va-su-ro-ri-thu-nhap-lan-at-noi-luc/