Cần đẩy mạnh phân cấp, tăng quyền tự quyết, tự chịu trách nhiệm cho địa phương

3 giờ trướcBài gốc

Trong Nhà nước pháp quyền, quyền lực Nhà nước phải được kiểm soát chặt chẽ để tránh lạm quyền. Việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền từ Trung ương xuống địa phương không chỉ là cơ chế bảo đảm quyền lực được tổ chức thực hiện một cách chuyên nghiệp ngay tại nơi nó được sinh ra, mà còn là một phương thức kiểm soát quyền lực Nhà nước một cách chủ động.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền

Khi đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, Trung ương sẽ tập trung vào những việc mang tính vĩ mô, chiến lược, đề ra các quyết sách lớn, dài hơi với tầm chiến lược. Còn địa phương với thẩm quyền được phân cấp, phân quyền mạnh mẽ sẽ là cơ hội để khai thác và phát triển triệt để nguồn lực phong phú, dồi dào ở địa phương, trong đó đặc biệt là phát huy sức mạnh và nguồn lực nhân dân sinh sống ở các địa phương.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền là cách phân định hợp lý chức năng, sử dụng và khai thác hợp lý, hiệu quả khối quyền lực Nhà nước mà nhân dân trao cho. So với kiểm soát Trung ương thì kiểm soát chính quyền địa phương là thiết thực hơn, trực tiếp hơn, bảo đảm rõ nhất dân chủ, quyền con người, quyền công dân.

Để tháo gỡ vướng mắc trên thực tế, Chính phủ ban hành Nghị định 49/2026 giao cho cấp tỉnh quyền chủ động trong việc phân lại thẩm quyền cho cấp xã trong lĩnh vực đất đai. Ảnh: VGP

Tuy nhiên, nếu quyền lực chính quyền địa phương không được kiểm soát hoặc kiểm soát không hiệu quả, sự lạm quyền của chính quyền địa phương sẽ dẫn đến các hệ quả chính trị, kinh tế, xã hội rất lớn. So với Trung ương, địa phương là nơi triển khai và tổ chức thực hiện pháp luật trên thực tế, mọi vấn đề pháp luật liên quan đến dân cư thì đều phải thông qua sự triển khai, tổ chức thực hiện, điều hành, quyết định của chính quyền địa phương.

Do đó, việc kiểm soát quyền lực chính quyền địa phương không hiệu quả sẽ tác động sâu sắc về mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân.

Đặc biệt, trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, việc phân định thẩm quyền và kiểm soát quyền lực Nhà nước là hai nội dung then chốt cần được bảo đảm để tiến gần hơn với mục tiêu Nhà nước pháp quyền.

Cấp tỉnh tự quyết việc phân định thẩm quyền cho cơ sở

Việc phân định thẩm quyền cho chính quyền cấp cơ sở là thiết yếu và thiết nghĩ Trung ương nên giao cho chính quyền cấp tỉnh là đầu mối và chủ động, tự quyết việc tổ chức phân định lại thẩm quyền cho cấp cơ sở.

Cụ thể, không nhất thiết thẩm quyền các tỉnh là giống nhau nên có khác biệt giữa thẩm quyền tỉnh, TP và tất nhiên không nhất thiết các xã trong một tỉnh, các phường trong một TP có thẩm quyền như nhau. Trên cơ sở đó, cần đẩy mạnh và tiến tới phát triển mô hình đặc khu kinh tế tại những địa bàn có vị trí địa lý và nguồn lực phù hợp.

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay cần xem tổng thể cấp địa phương là một chỉnh thể thống nhất, việc phân định thẩm quyền cấp tỉnh và cấp xã cần được nhìn thấy dưới góc nhìn kỹ thuật tổ chức thực hiện quyền lực trong nội bộ địa phương.

TS Nguyễn Thị Thiện Trí, Trường Đại học Luật TP.HCM. Ảnh: ULAW

Theo đó, việc tỉnh nào phân cấp cho xã nào cần xem là vấn đề cá biệt của mỗi địa phương, tránh phân cấp cào bằng, cơ học, đánh đồng các đơn vị hành chính cấp tỉnh, đơn vị hành chính cấp xã với nhau.

Điển hình như phân cấp trong quản lý đất đai, trước đây, khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhiều thẩm quyền của cấp huyện trước đây được giao về cho cấp xã. Tuy nhiên, việc thi hành tồn tại nhiều bất cập, cấp xã nhiều địa phương không làm được việc giao đất, cho thuê đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất… Chính phủ đã ban hành Nghị định 49/2026 hướng dẫn Nghị quyết 254/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai. Theo đó, khoản 1 Điều 14 Nghị định 49/2026 đã quy định UBND cấp tỉnh có thẩm quyền quyết định về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, điều chỉnh thời hạn sử dụng đất, gia hạn sử dụng đất, chuyển hình thức sử dụng đất, công nhận quyền sử dụng đất, chấp thuận về việc thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất để thực hiện dự án, chấp thuận, phê duyệt phương án sử dụng đất.

Tùy tình hình thực tế của địa phương, UBND cấp tỉnh quyết định việc phân cấp, ủy quyền cho cơ quan, người có thẩm quyền thực hiện đối với các nhiệm vụ cho phù hợp.

Như vậy, tùy tình hình từng địa phương, có nơi thì có xã được phân cấp, có xã không được phân cấp; có nơi phân cấp cho ủy ban cấp dưới là cấp xã, cũng có nơi sẽ phân cấp cho lãnh đạo ủy ban tỉnh, toàn quyền của các địa phương. Đây là giải pháp pháp lý mang tính kỹ thuật tổ chức thực hiện thẩm quyền được Trung ương giao, tạo nên sự chủ động, sáng tạo và linh hoạt cao cho từng địa phương, phù hợp với tình hình thực tế và yêu cầu của từng địa phương.

Ngoài ra, khi thực hiện đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, nhu cầu kiểm soát hiệu quả quyền lực Nhà nước ở địa phương là cấp thiết nhằm bảo đảm đời sống chính trị, kinh tế, xã hội địa phương; càng là đòi hỏi cấp bách trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam.

Tuy nhiên, với các phương thức kiểm soát hiện có, kiểm soát quyền lực Nhà nước ở địa phương còn hình thức, né tránh các cơ chế hiệu quả hơn. Sở dĩ có sự né tránh này vì các cơ chế kiểm soát quyền lực địa phương được xem là hiệu quả như kiểm soát trực tiếp từ người dân địa phương, kiểm soát trên cơ sở tư pháp độc lập… đều được hình thành và chỉ có thể hình thành được trên nền của một phương thức tổ chức chính quyền địa phương có sự phân quyền theo chiều dọc và chiều ngang.

Do đó, để có một cơ chế kiểm soát chính quyền địa phương đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, cần phải có sự cải cách sâu rộng, ở đó sự bắt đầu không nằm ở việc kiểm soát mà được quyết định ở các nguyên tắc tổ chức quyền lực Nhà nước ở nước ta hiện nay.

LÊ THOA ghi

(*) Giảng viên khoa Luật hành chính - nhà nước, Trường ĐH Luật TP.HCM

TS NGUYỄN THỊ THIỆN TRÍ (*

Nguồn PLO : https://plo.vn/can-day-manh-phan-cap-tang-quyen-tu-quyet-tu-chiu-trach-nhiem-cho-dia-phuong-post904586.html