Cần mạnh tay siết pháp lý cho thị trường sơn

một giờ trướcBài gốc

Thị trường sơn vào cuộc thanh lọc mạnh mẽ. Ảnh: DN

Thách thức thực thi tiêu chuẩn “xanh” ngành sơn

Những quy định mới xuất phát từ cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 của Việt Nam tại COP26 và Luật Hóa chất có hiệu lực từ đầu năm 2026. Các chuyên gia cho rằng ý nghĩa của nó vượt xa vấn đề quy định pháp luật và đặt ra những áp lực rất lớn tới cấu trúc hoạt động của ngành sơn hiện nay.

Trước đây, mặc dù có các yêu cầu về chuẩn hóa “xanh” của ngành sơn, tuy nhiên, thực tế không nhiều các doanh nghiệp thực hiện tuân thủ điều này dù có cam kết với Chính phủ.

Tại một hội thảo diễn ra cách đây không lâu, ông Phùng Mạnh Ngọc, Cục trưởng Cục Hóa chất (Bộ Công thương) tiết lộ một con số đáng suy nghĩ khi 89% doanh nghiệp hóa chất đã có kế hoạch cam kết ESG, nhưng chỉ có 44% thực sự triển khai các sáng kiến hướng tới kiến tạo giá trị bền vững. Điều này cho thấy phần lớn doanh nghiệp vẫn coi ESG là nghĩa vụ pháp lý hay báo cáo hình thức, chứ chưa nhìn nhận đây là chiến lược cốt lõi để đổi mới và phát triển.

Bên cạnh đó, theo mục tiêu quy chuẩn giới hạn hàm lượng chì tại Thông tư 51/2020/TTBCT, từ 1/7/2024 đến 30/6/2026, giới hạn hàm lượng chì tối đa trong các sản phẩm sơn là 200 ppm (phần triệu). Sau đó, tới ngày 1/7/2026, sẽ giới hạn sẽ thắt chặt xuống còn 90 ppm (được coi là mức "không chứa chì" theo tiêu chuẩn quốc tế).

Tuy nhiên, một thực trạng được ông Vương Bắc Đẩu, Phó chủ tịch thường trực Hiệp hội Sơn - Mực in Việt Nam (VPIA) chia sẻ cuối năm ngoái khi có khoảng 50% doanh nghiệp sơn nội địa hiện chưa đáp ứng yêu cầu về loại bỏ chì trong sản phẩm, tập trung chủ yếu ở các màu vàng và đỏ có chứa kim loại nặng.

Điều này cũng sát với số liệu công bố của Trung tâm nghiên cứu về giới, gia đình và môi trường trong phát triển (CGFED) và LEEP công bố tháng 6/2025, khi đơn vị này cho biết đã thực hiện một nghiên cứu đánh giá hàm lượng chì trong các sản phẩm sơn được bày bán tại Hà Nội và TP.HCM trong năm 2024.

Nghiên cứu thực hiện trên 59 mẫu sơn phổ biến của 20 thương hiệu sản xuất tại Việt Nam cho thấy, gần 50% mẫu sơn được kiểm tra có hàm lượng chì cao. Đặc biệt, trong số 59 mẫu sơn được phân tích, 27 mẫu (46%) vượt quá mức giới hạn 600 ppm theo quy định hiện hành tại Việt Nam. Có 29 mẫu sơn (49%) vượt quá mức 90 ppm – mức giới hạn theo khuyến nghị quốc tế. Phần lớn các thương hiệu được kiểm tra đều có sản phẩm chứa hàm lượng chì cao. Đồng thời, trong tổng số 20 thương hiệu được phân tích, 16 thương hiệu có ít nhất 1 mẫu sơn vượt quá mức 600 ppm. Chỉ có 4 thương hiệu không có mẫu nào vượt quá mức 600 ppm.

Nhiều mẫu sơn có hàm lượng chì cực kỳ cao với 3 mẫu sơn (chiếm hơn 20% tổng số mẫu sơn được phân tích) có hàm lượng chì cao hơn 55 lần so với mức giới hạn cho phép.

Lưu ý rằng, sơn chứa chì là một trong những nguồn phơi nhiễm chì chính trên toàn cầu và đã được chứng minh gây hại nghiêm trọng đến sức khỏe, sự phát triển và tiềm năng của trẻ. Trẻ bị nhiễm độc chì nghiêm trọng có thể bị tổn thương não bộ vĩnh viễn, làm giảm khả năng học tập một cách đáng kể. Điều này cũng ảnh hưởng tới khả năng kiếm tiền và nâng cao thu nhập của người dân. Không những thế, chì cũng là một chất gây độc hại cho môi trường được ghi nhận rõ ràng, gây ra mối đe dọa lớn đối với sự đa dạng sinh học cũng như các hệ sinh thái dưới nước và trên cạn.

Ngoài vấn đề về chất lượng chì, trong xu hướng "sống xanh", các nhãn hàng sơn thi nhau khoác lên mình những tấm áo sinh thái rực rỡ. Tuy nhiên, đằng sau những logo "green label" hay "eco-friendly" là một sự thật “trần trụi” khi người tiêu dùng Việt Nam hầu như không có cơ hội tiếp cận hoặc kiểm chứng các chứng nhận an toàn thực sự của sản phẩm.

Doanh nghiệp quảng bá rầm rộ việc loại bỏ một chất độc hại như chì nhưng lại thay thế bằng một hoạt chất diệt khuẩn khác có độc tính cao không kém đối với hệ sinh thái.

Đơn cử, một số dòng sơn được định vị là biểu tượng của sự bảo vệ toàn diện như Dulux WeatherShield, Jotun, Expo,…nhưng theo hồ sơ SDS (bảng dữ liệu an toàn hóa chất) của một số loại sơn do nhãn sơn này công bố vẫn có sử dụng các hợp diệt cỏ mạnh như Terbutryn, Diuron (ISO) hay 3-iodo-2-propynyl butylcarbamate (chất bảo quản) dù chỉ ở mức độ rất thấp. Các chất này đều được dán nhãn ở mức cảnh báo cao như H401, H410, H411, H317 theo GHS (Hệ thống hài hòa toàn cầu về phân loại và ghi nhãn hóa chất của Liên Hợp Quốc).

Vấn đề ở chỗ, thông tin này bị "chôn vùi" trong các tài liệu kỹ thuật dài hàng chục trang mà hầu như khách hàng không bao giờ được chạm tới tại cửa hàng.

Ngoài ra, ở một số nhãn sơn, ghi nhận cho thấy, hàm lượng chất rắn theo thể tích chỉ dao động từ 35 - 37%, thấp hơn các dòng cao cấp, dẫn đến độ phủ thực tế thường thấp hơn kỳ vọng quảng cáo. Khi đó, để đạt được độ dày màng sơn mong muốn hoặc để màu sắc lên chuẩn, thợ phải sơn nhiều lớp hơn (ví dụ thay vì 2 lớp phải sơn 3-4 lớp). Chi phí mua thêm thùng sơn và trả thêm ngày công thợ sẽ vượt xa số tiền tiết kiệm được lúc đầu khi mua sơn rẻ.

Trong một số trường hợp, để bù đắp cho lượng chất rắn thấp, các cơ sở sản xuất kém chất lượng có thể tăng cường các chất độn rẻ tiền hoặc dung môi độc hại để duy trì độ đặc giả. Điều này trên thực tế đi ngược lại hoàn toàn với tiêu chuẩn "sơn xanh".

Siết chặt quản lý để thị trường sơn đi đúng hướng

Sơn phủ là một trong những ngành có đặc thù sử dụng nhiều dung môi hóa học, pigment kim loại và phụ gia công nghiệp. Trong quá trình sản xuất, nhiều công đoạn như nghiền, pha trộn, đóng gói hoặc sấy khô có thể phát sinh bụi mịn và các hợp chất hóa học trong khí thải.

Vì vậy, trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường ngày càng trở thành “luật chơi” mới của nền kinh tế toàn cầu, thị trường sơn – một lĩnh vực gắn chặt với hóa chất và phát thải – sẽ buộc phải bước vào giai đoạn điều chỉnh sâu sắc. Nếu như trước đây các tiêu chuẩn môi trường chủ yếu mang tính khuyến khích hoặc định hướng, thì hiện nay chúng đang dần trở thành những ràng buộc pháp lý cụ thể, buộc doanh nghiệp phải thay đổi từ công nghệ sản xuất đến mô hình kinh doanh.

Đặc biệt, từ ngày 1/7/2025, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải công nghiệp đối với bụi và các chất vô cơ (QCVN 19:2024/BTNMT) đã chính thức có hiệu lực, qua đó sẽ siết chặt quản lý phát thải công nghiệp tại Việt Nam.

Không chỉ cập nhật các giá trị giới hạn đối với bụi và nhiều chất vô cơ trong khí thải công nghiệp mà còn yêu cầu doanh nghiệp phải tăng cường hệ thống giám sát, đo lường và báo cáo, quy chuẩn mới còn yêu cầu doanh nghiệp phải tăng cường hệ thống giám sát, đo lường và báo cáo.

Trong nhiều trường hợp, các cơ sở sản xuất có quy mô lớn hoặc phát sinh lượng khí thải đáng kể sẽ phải lắp đặt hệ thống quan trắc khí thải tự động (CEMS), liên tục để truyền dữ liệu về cơ quan quản lý.

Điều này có ý nghĩa quan trọng ở góc độ quản trị môi trường. Thay vì chỉ kiểm tra theo đợt, hệ thống giám sát liên tục sẽ cho phép cơ quan quản lý theo dõi phát thải theo thời gian thực, giảm nguy cơ doanh nghiệp “đối phó” bằng cách vận hành hệ thống xử lý khí thải chỉ trong thời điểm kiểm tra.

Tại Việt Nam, chi phí đầu tư cho một hệ thống CEMS có thể dao động từ khoảng 500 triệu đến 5 tỷ đồng, tùy quy mô nhà máy, số lượng ống khói cần giám sát và chủng loại thiết bị. Ngoài chi phí lắp đặt ban đầu, doanh nghiệp còn phải tính đến chi phí vận hành, bảo trì, hiệu chuẩn thiết bị cũng như kết nối dữ liệu với hệ thống quản lý của cơ quan môi trường.

Với các doanh nghiệp lớn hoặc các tập đoàn đa quốc gia, khoản chi này có thể được xem là một phần trong chiến lược tuân thủ ESG dài hạn. Tuy nhiên, đối với nhiều doanh nghiệp sản xuất sơn quy mô nhỏ, đây là khoản đầu tư không hề dễ dàng.

Nhưng ở góc độ tích cực, một số chuyên gia môi trường lại cho rằng chính những rào cản này có thể tạo ra hiệu ứng “thanh lọc” cần thiết cho thị trường sơn. Bởi lẽ, việc nâng cao tiêu chuẩn môi trường không chỉ nhằm giảm phát thải mà còn góp phần loại bỏ những mô hình sản xuất kém hiệu quả, gây ô nhiễm và cạnh tranh không lành mạnh.

Khi chi phí tuân thủ trở thành điều kiện bắt buộc, các doanh nghiệp buộc phải đầu tư công nghệ hoặc rời khỏi thị trường. Điều này có thể khiến số lượng doanh nghiệp giảm trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn lại giúp thị trường phát triển bền vững hơn.

Việt Dương

Nguồn Nhà Quản Trị : https://theleader.vn/can-manh-tay-siet-phap-ly-cho-thi-truong-son-d44802.html