Cần thêm 'hàng rào' trong bổ nhiệm lãnh đạo đại học

một ngày trướcBài gốc

Bí thư Đảng ủy, Giám đốc ĐHQGHN Lê Quân (phải) trao Quyết định điều động và chỉ định đồng chí Lê Trung Thành giữ chức Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Công nghệ nhiệm kỳ 2020 - 2025. Ảnh: VNU

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đang lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Giáo dục đại học (LGDĐH), trong đó đáng chú ý là các quy định cụ thể về thẩm quyền, thủ tục bổ nhiệm, miễn nhiệm, điều động, luân chuyển, thuyên chuyển lãnh đạo các cơ sở GDĐH.

Theo Bộ GD&ĐT, việc xây dựng các quy định chi tiết này xuất phát từ việc Luật GDĐH đã điều chỉnh nhiều nội dung liên quan đến mô hình quản trị đại học, trong đó bỏ quy định trực tiếp về Hội đồng trường (HĐT) đối với cơ sở GDĐH công lập và giao Bộ trưởng Bộ GD&ĐT quy định cụ thể về cơ cấu, tiêu chuẩn, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ chế hoạt động và giám sát của HĐT đối với cơ sở GDĐH tư thục.

"Màng lọc" chuyên môn hài hòa giữa lợi ích kinh tế và chuyên môn

Đại biểu Trịnh Tú Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng) nhận định, đây là một bước ngoặt quan trọng trong chiến lược tái cấu trúc bộ máy quản trị đại học của Nhà nước. "Đối với khối công lập, sự thay đổi này không có nghĩa là xóa bỏ vai trò của cơ quan quản trị mà thực chất là một nỗ lực nhằm tinh gọn hóa và thống nhất các văn bản quy phạm pháp luật, tránh sự chồng chéo giữa Luật GDĐH và các quy định về quản lý cán bộ, công chức, viên chức trong hệ thống chính trị".

Theo bà, thay vì duy trì các quy định riêng lẻ dễ gây xung đột thẩm quyền, Nhà nước đang hướng tới việc quản lý các trường công lập thông qua một khung pháp lý đồng bộ hơn, nơi mà quyền lực của người đứng đầu và cơ chế giám sát của cơ quan chủ quản được định nghĩa rõ ràng theo các tiêu chuẩn chung của đơn vị sự nghiệp công lập.

Việc giao Bộ trưởng Bộ GD&ĐT quy định cụ thể về Hội đồng trường đối với khối tư thục thể hiện quyết tâm chuyên nghiệp hóa mô hình quản trị trong giáo dục tư nhân, trong đó HĐT đóng vai trò cầu nối giữa nhà đầu tư và đội ngũ học thuật, bảo đảm lợi ích kinh tế không lấn át chất lượng đào tạo. Cách tiếp cận này cho thấy sự phân định rõ ràng của Nhà nước: Khối công lập hướng tới ổn định, thống nhất quản lý, còn khối tư thục cần một hành lang pháp lý linh hoạt nhưng chặt chẽ về trách nhiệm giải trình để phát triển bền vững.

Theo nữ đại biểu, sự điều chỉnh này cũng phản ánh xu hướng chuyển từ quản lý trực tiếp sang vai trò kiến tạo và giám sát theo đặc thù từng mô hình trường. Việc lược bỏ các quy định rườm rà về HĐT công lập giúp giảm thủ tục trung gian, tăng hiệu quả phối hợp điều hành; trong khi việc siết tiêu chuẩn, nhiệm vụ của HĐT tư thục góp phần bảo vệ quyền lợi người học, giảng viên và tăng tính minh bạch trong quản trị.

Đại biểu Trịnh Tú Anh (Đoàn ĐB Lâm Đồng). Ảnh: VPQH

Ngoài ra, đại biểu Trịnh Tú Anh cho rằng, việc trao quyền bổ nhiệm lãnh đạo cho Hội đồng trường tại các cơ sở GDĐH tư thục, kèm điều kiện có sự thống nhất của nhà đầu tư, là cách dung hòa giữa lợi ích kinh tế và tính chuyên môn trong giáo dục. Cách phân quyền này vừa tôn trọng đặc thù của trường tư thục – nơi nguồn lực chủ yếu đến từ xã hội hóa – vừa bảo đảm mục tiêu đào tạo theo chuẩn mực.

Theo nữ chuyên gia, yêu cầu có sự đồng thuận của nhà đầu tư giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người góp vốn, hạn chế xung đột có thể ảnh hưởng đến sự ổn định tài chính của nhà trường. Đồng thời, việc trao quyền quyết định cho HĐT với thành phần là các nhà khoa học, chuyên gia và đại diện giảng viên tạo ra "màng lọc" chuyên môn, ngăn việc bổ nhiệm nhân sự vì mục tiêu lợi nhuận thuần túy.

Tuy nhiên việc trao quyền quyết định cho HĐT được xem là bước đi nhằm chuyên nghiệp hóa quản trị đại học, khi HĐT với thành phần học thuật có thể đóng vai trò "màng lọc" chuyên môn, ngăn việc bổ nhiệm lãnh đạo vì lợi ích thuần túy, qua đó giữ vững chất lượng giáo dục trong mô hình có yếu tố kinh doanh.

Cách phân quyền này tạo mối quan hệ cộng sinh giữa vốn và tri thức, buộc nhà đầu tư và HĐT phải cùng lựa chọn lãnh đạo đáp ứng cả hiệu quả vận hành lẫn uy tín học thuật. Nhờ đó, công tác nhân sự trở nên minh bạch hơn, trách nhiệm giải trình của lãnh đạo được đặt song song với nhà đầu tư và xã hội.

Tổng thể, dự thảo được đánh giá là tiếp cận linh hoạt nhưng có kiểm soát, vừa phù hợp thực tế khối tư thục, vừa tạo nền tảng cho việc thu hút nhân tài và phát triển bền vững trong môi trường cạnh tranh.

Cần làm rõ và nâng chuẩn tiêu chí lãnh đạo đại học

Để bảo đảm việc bổ nhiệm lãnh đạo trong mô hình quản trị mới được minh bạch và khách quan, đặc biệt là khi quyền lực được tập trung hóa ở khối công lập và có sự tham gia của nhà đầu tư ở khối tư thục, đại biểu Trịnh Tú Anh khẳng định: "Cần thiết lập một hệ thống giám sát đa tầng". Hệ thống này không chỉ dựa trên các văn bản hành chính mà phải dựa trên sự kết hợp giữa kiểm soát quyền lực chính trị, giám sát xã hội và công nghệ quản trị.

Tại các cơ sở GDĐH công lập, nơi thực hiện mô hình nhất thể hóa Bí thư kiêm Hiệu trưởng và không tổ chức HĐT, cơ chế giám sát trọng yếu nhất chính là sự kiểm soát từ cấp trên và giám sát trực tiếp từ tập thể. Đảng ủy cấp trên phải thiết lập một bộ tiêu chí đánh giá cán bộ định lượng, thay vì chỉ dựa trên các nhận xét định tính chung chung, Đại biểu nhận định.

Chuyên gia nhấn mạnh, công tác kiểm tra, giám sát của Đảng cần được thực hiện thường xuyên, tập trung vào việc tuân thủ quy chế dân chủ ở cơ sở, bảo đảm quy trình nhân sự được thảo luận rộng rãi và có sự đồng thuận của các chi bộ, đoàn thể, qua đó ngăn chặn sự độc đoán và bảo đảm người đứng đầu đại diện cho ý chí tập thể sư phạm. Đối với khối tư thục, nơi HĐT bổ nhiệm sau khi thống nhất với nhà đầu tư, cơ chế giám sát cần chú trọng tính công khai và tiêu chuẩn hóa, trong đó Nhà nước quy định bắt buộc công khai hồ sơ năng lực ứng viên và quy trình tuyển chọn trên cổng thông tin điện tử của nhà trường.

Việc giám sát cần được thực hiện thông qua "hàng rào" tiêu chuẩn chuyên môn do Bộ GD&ĐT ban hành. Trường hợp nhân sự được bổ nhiệm không đáp ứng các tiêu chuẩn cứng về học hàm, học vị hoặc kinh nghiệm quản lý, cơ quan quản lý nhà nước có quyền không công nhận kết quả bổ nhiệm, qua đó buộc nhà đầu tư và hội đồng trường lựa chọn người có năng lực thực sự thay vì người thân tín.

Đặc biệt, theo đại biểu Tú Anh, cả hai mô hình đều cần cơ chế giám sát dựa trên trách nhiệm giải trình trước xã hội và người học. Cần xây dựng hệ thống phản hồi độc lập để giảng viên, sinh viên và các tổ chức xã hội góp ý, phản ánh về năng lực, đạo đức lãnh đạo mà không lo bị trù dập. Đồng thời, ứng dụng chuyển đổi số trong quản trị nhân sự, minh bạch hóa toàn bộ quy trình từ quy hoạch, bỏ phiếu tín nhiệm đến bổ nhiệm, sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho công tác hậu kiểm và phát hiện kịp thời các bất thường.

Nữ đại biểu nhận định, để đáp ứng kỳ vọng về một thế hệ lãnh đạo có thể đưa đại học Việt Nam vươn tầm thế giới, các quy định hiện tại vẫn cần được làm rõ và bổ sung ở một số khía cạnh then chốt nhằm tránh việc hiểu đa nghĩa hoặc thực thi mang tính hình thức.

Trước hết, các tiêu chuẩn về năng lực quản trị thực tế cần được cụ thể hóa thay vì chỉ dừng lại ở các bằng cấp, chứng chỉ hành chính. Hiện nay, dự thảo chủ yếu tập trung vào các tiêu chuẩn "cứng" như học hàm, học vị, trình độ lý luận chính trị và thâm niên quản lý. Tuy nhiên, quản trị đại học hiện đại đòi hỏi những kỹ năng đặc thù về quản trị tài chính, quản trị rủi ro và khả năng hội nhập quốc tế. Việc bổ sung các tiêu chí về kết quả công việc thực tế (output) trong quá khứ của ứng viên — chẳng hạn như thành tích trong việc nâng cao thứ hạng trường, hiệu quả trong nghiên cứu khoa học hoặc khả năng huy động nguồn lực xã hội hóa — sẽ giúp việc lựa chọn lãnh đạo mang tính định lượng và khách quan hơn.

Thứ hai, đối với mô hình nhất thể hóa Bí thư kiêm Hiệu trưởng, dự thảo cần bổ sung các tiêu chuẩn đặc thù để đảm bảo sự cân bằng giữa vai trò chính trị và vai trò học thuật. Một người đứng đầu xuất sắc về chính trị nhưng thiếu tầm nhìn học thuật có thể khiến nhà trường tụt hậu về chuyên môn; ngược lại, một giáo sư giỏi nhưng yếu về kỹ năng lãnh đạo Đảng có thể dẫn đến mất đoàn kết nội bộ. Do đó, cần có một khung tiêu chuẩn tích hợp, trong đó xác định rõ các điều kiện cần về uy tín khoa học đi kèm với năng lực lãnh đạo tổ chức để đảm bảo vị trí "nhất thể hóa" thực sự phát huy được sức mạnh tổng hợp như kỳ vọng.

Thứ ba, cần làm rõ hơn các quy định về tiêu chuẩn đạo đức và trách nhiệm giải trình thông qua cơ chế hậu kiểm. Dự thảo nên bổ sung yêu cầu cam kết thực hiện mục tiêu khi nhậm chức, coi đây là một phần của tiêu chuẩn bổ nhiệm. Theo đó, nếu sau một khoảng thời gian nhất định (ví dụ nửa nhiệm kỳ) các chỉ số cam kết không đạt, quy định về miễn nhiệm sẽ tự động được kích hoạt. Cách tiếp cận này giúp khắc phục tư duy "vào ghế là xong" và tạo áp lực phát triển liên tục đối với đội ngũ lãnh đạo.

Cuối cùng, tiêu chuẩn về khả năng hội nhập là yếu tố cần được nhấn mạnh trong bối cảnh quốc tế hóa giáo dục. Lãnh đạo các cơ sở GDĐH, đặc biệt là các trường trọng điểm, cần có tiêu chuẩn về khả năng sử dụng ngoại ngữ và kinh nghiệm làm việc trong môi trường quốc tế. Nếu không có những tiêu chuẩn mang tính tiệm cận thế giới này, chúng ta khó có thể hiện thực hóa mục tiêu đưa đại học Việt Nam ngang tầm quốc tế trong nhiệm kỳ tới như tinh thần của Nghị quyết 71, Đại biểu Trịnh Tú Anh phân tích.

Hà Phương

Nguồn Phụ Nữ VN : https://phunuvietnam.vn/can-them-hang-rao-trong-bo-nhiem-lanh-dao-dai-hoc-238260105094211708.htm