Chặn việc biến đầu tư công thành 'chùm khế ngọt'

3 giờ trướcBài gốc

Chiều 21-4, Quốc hội thảo luận về Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030; Kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia giai đoạn 2026-2030; Kế hoạch vay, trả nợ công giai đoạn 2026-2030… Nhiều ĐB quan tâm đến lĩnh vực đầu tư công cùng với giải pháp sửa luật, thực thi luật để các công tác này phát huy hiệu quả.

Thi công mất vài tháng, thủ tục tốn mấy năm

ĐB Nguyễn Duy Minh (Đà Nẵng) đánh giá giai đoạn 2021 - 2025, đầu tư công đã góp phần quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô, phục hồi tăng trưởng, nhiều công trình hạ tầng chiến lược đã được triển khai tạo nền tảng cho phát triển trong dài hạn. Song, thực tế vẫn tồn tại một số hạn chế, như nguồn vốn không nhỏ nhưng giải ngân chậm, khả năng hấp thụ vốn còn hạn chế. Nhiều dự án kéo dài, điều chỉnh nhiều lần làm giảm hiệu quả đầu tư.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay, theo ông Minh, là quy trình thủ tục đầu tư còn phức tạp, thiếu liên thông. Để triển khai một dự án đầu tư công phải đi qua nhiều bước theo các luật khác nhau, như Luật Đầu tư công, Luật Quy hoạch, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ Môi trường, Luật Xây dựng và Luật Đấu thầu.

Các bước này chủ yếu thực hiện theo một trình tự tuần tự và mỗi khâu là một bộ hồ sơ riêng, chưa liên thông, dẫn đến thời gian chuẩn bị cho dự án thường kéo dài. Quy trình này gần như áp dụng giống nhau cho mọi dự án, không phân biệt quy mô.

ĐB Nguyễn Duy Minh đề nghị ưu tiên sửa đổi đồng bộ các luật liên quan đến đầu tư công trong năm 2026. Ảnh: QH

“Một dự án chỉ vài tỉ đồng ở cấp cơ sở nhưng cũng phải thực hiện đầy đủ các bước như một dự án hàng trăm, hàng nghìn tỉ đồng. Có những công trình nhỏ nhưng mất 1 đến 2 năm để hoàn tất thủ tục, trong khi thi công chỉ mất vài tháng”, ĐB Minh phản ánh và cho rằng điều này không chỉ làm chậm tiến độ mà còn làm cho tăng chi phí và giảm hiệu quả đầu tư.

Ông đề nghị Chính phủ ưu tiên đề xuất sửa đổi đồng bộ các luật liên quan trực tiếp đến đầu tư công trong năm 2026; cải cách thủ tục hành chính, đặc biệt là phân loại dự án theo quy mô và mức độ rủi ro; rà soát và kiên quyết đưa ra khỏi danh mục đối với các dự án mang tính chất giữ chỗ.

“Trên thực tế cũng có nhiều dự án ghi vốn ở nhiều kỳ kế hoạch đầu tư công trung hạn nhưng đến nay vẫn chưa giải phóng mặt bằng xong, người dân trong vùng dự án hàng chục năm sống trong điều kiện rất khó khăn, thiếu thốn về chỗ ở”, ông Minh cho biết.

Mất 4 năm mới xong 6 phòng học

ĐB Hoàng Xuân Tân (Quảng Trị) nhận định con số hơn 8 triệu tỉ trong kế hoạch đầu tư công 5 năm tới, gấp 2,7 lần so với giai đoạn trước, là mức tăng rất lớn, vừa là cơ hội, vừa là thách thức.

Luật pháp về đấu thầu được thiết kế nhằm giảm giá, tiết kiệm ngân sách, nâng cao hiệu quả đầu tư, nhưng thực tiễn thì việc đấu thầu theo hướng giá càng thấp có xu hướng kéo theo chất lượng thấp, tiến độ chậm. Nhiều công trình dở dang kéo dài, không được đưa vào khai thác đúng kế hoạch nên không phát huy hiệu quả.

Ông dẫn chứng ở Quảng Trị, có một công trình hệ thống thoát nước trị giá khoảng 1.000 tỉ, sử dụng vốn ODA. Mức giảm giá trung bình của các gói thầu xây lắp là 24%, cá biệt có gói giảm tới 42%, giúp ngân sách tiết kiệm gần 200 tỉ.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy các gói thầu giảm trên 20% đều chậm tiến độ, khiến dự án kéo dài thêm 3 năm so với kế hoạch. Nguyên nhân chủ yếu là nhà thầu bỏ giá quá thấp, không có lãi, thậm chí thua lỗ nên ưu tiên nguồn lực cho công trình khác. Chủ đầu tư gặp nhiều khó khăn, không thể chấm dứt hợp đồng do nhà thầu đã ứng vốn. Điều này kéo theo nhiều thủ tục và hệ lụy pháp lý.

ĐB Hoàng Xuân Tân nói kế hoạch đầu tư công cần đặt trọng tâm vào chất lượng và tiến độ. Ảnh: QH

Có công trình 6 phòng học với tổng mức đầu tư khoảng 8 tỉ, trước đây do cấp huyện/xã bố trí vốn, nay chuyển lên tỉnh theo mô hình chính quyền hai cấp.

Theo quy định, công trình này phải đấu thầu rộng rãi nhưng cũng gặp tình trạng tương tự: nhà thầu năng lực hạn chế, bỏ giá thấp để có việc làm; thủ tục kéo dài, năng lực và động lực thi công yếu, dẫn đến mất gần 4 năm mới hoàn thành 6 phòng học. Công trình nằm trong khuôn viên trường, gây nhiều bất tiện cho giáo viên và học sinh.

ĐB Tân chỉ ra điểm chung từ hai ví dụ này là đấu thầu rộng rãi đúng quy định, nhà thầu bỏ giá thấp, nhưng đều chậm tiến độ; trong khi chủ đầu tư không thể chấm dứt hợp đồng và cũng không chịu trách nhiệm.

ĐB Tân nói kế hoạch đầu tư công cần đặt trọng tâm vào hiệu quả, với tiêu chí cốt lõi là chất lượng và tiến độ, nhằm sớm đưa công trình vào phục vụ người dân và phát triển kinh tế - xã hội.

Ông kiến nghị sửa đổi các luật liên quan, trong đó có Luật Đấu thầu, theo hướng nâng mức chỉ định thầu đối với các công trình có tiêu chuẩn đồng nhất, tăng thẩm quyền cần tăng trách nhiệm và chế tài đối với chủ đầu tư trong lựa chọn nhà thầu, bảo đảm chọn được đơn vị đủ năng lực.

Với các công trình phải đấu thầu, cần giảm trọng số tiêu chí giá, tăng tỷ trọng tiêu chí chất lượng và tiến độ; hoàn thiện cơ chế để chủ đầu tư có thể nhanh chóng chấm dứt hợp đồng khi nhà thầu vi phạm. Đồng thời, có cơ chế cho phép nhà thầu yêu cầu bồi thường nếu chậm bàn giao mặt bằng hoặc bố trí vốn không kịp thời từ phía cơ quan quản lý nhà nước, chủ đầu tư.

Đối với các công trình lớn, cần thúc đẩy mạnh mẽ đầu tư tư nhân và mô hình đối tác công – tư (PPP). Chủ trương này đã được Trung ương xác định rõ, do đó đề nghị Quốc hội, Chính phủ sớm hoàn thiện khung chính sách, pháp luật để triển khai hiệu quả hơn, đặc biệt tại các địa phương.

Xóa bỏ cơ chế xin cho

ĐB Lê Hữu Trí (Khánh Hòa) đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, kiên quyết loại bỏ những dự án chưa thực sự cần thiết, cấp bách, kém hiệu quả. Đồng thời loại bỏ các dự án chưa bảo đảm thủ tục đầu tư theo quy định để ưu tiên vốn cho các dự án trọng điểm, cấp bách, tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

“Cần tiến hành một cuộc cách mạng đổi mới triệt để và thực chất công tác quản trị đầu tư công quốc gia. Xóa bỏ triệt để cơ chế xin- cho và biến đầu tư công là chùm khế ngọt đã và đang là hiện tượng phổ biến, sinh động của tiêu cực, tham nhũng”, ĐB Trí nói.

ĐB Lê Hữu Trí nói cần cuộc cách mạng thực chất để đổi mới công tác quản trị đầu tư công quốc gia. Ảnh: QH

Ông cho rằng điều quan trọng là mỗi đồng vốn đầu tư công bỏ ra phải đạt hiệu quả kinh tế xã hội và đóng góp thực chất vào sự tăng trưởng của nền kinh tế. Nếu dự án đầu tư chưa hiện rõ chủ trương, hiệu quả đầu tư thì cũng phải kiên quyết cắt và làm rõ trách nhiệm người đề xuất hoặc quyết định chủ trương đầu tư dự án. Ngoài ra, cũng không nên đánh đổi sự tăng trưởng bằng mọi giá để chấp thuận các dự án không rõ mục tiêu, kém hiệu quả.

“Lâu nay chúng ta nói nhiều về việc siết chặt kỷ luật kỷ cương, tăng cường kiểm tra thanh tra, kiểm toán, giám sát, phòng chống tham nhũng, lợi ích nhóm, nhưng chúng ta chưa làm triệt để và vì thế đầu tư công vẫn còn nhiều tồn tại và tiếp tục có tham nhũng”, ĐB Trí nói.

Ông đề nghị đánh giá tính hiệu quả các dự án đầu tư công từ khâu thẩm định, quyết định chủ trương đầu tư chứ không chờ bố trí vốn rồi, giữa kỳ mới đánh giá tổng thể để điều chỉnh cơ cấu vốn.

Ông cũng kiến nghị quy định rõ trách nhiệm cá nhân người quyết định chủ trương đầu tư và người thẩm định dự án đưa vào kế hoạch bố trí vốn; có cơ chế giám sát từ xa, từ sớm, xác định rõ trách nhiệm và xử lý trách nhiệm nghiêm minh trong việc lựa chọn tư vấn khảo sát, thiết kế, lập dự toán, phê duyệt quyết toán và nhà thầu thi công.

“Đây là mảnh đất màu mỡ để nâng khống khối lượng, áp sai định mức, đơn giá, đẩy giá vốn dự án công trình lên cao so với thực tế giá trị thực của công trình để hợp pháp hóa các khoản tiêu cực tham nhũng”, ĐB Trí nói.

NHÓM PHÓNG VIÊN

Nguồn PLO : https://plo.vn/video/chan-viec-bien-dau-tu-cong-thanh-chum-khe-ngot-post905240.html