Chào mừng ngày 'Nhân loại lớn': Người lao động sẽ ra sao trong thế giới 4.0, 5.0?

2 giờ trướcBài gốc

Ngày Quốc tế Lao động - ngày lễ của “nhân loại lớn”

Ngày 1/5, một ngày lễ tôn vinh, ngợi ca, đấu tranh cho người lao động, vì người lao động, một ngày lễ của “nhân loại lớn” .

Tôi rất thích Ngày Quốc tế Lao động, để người lao động cất lên tiếng nói tôn vinh chính mình, đấu tranh cho những quyền lợi hợp pháp của chính mình.

Nhà thơ cộng sản Thổ Nhĩ Kỳ Nadim Hikmet có bài thơ rất hay, được thi sĩ Xuân Diệu dịch với tựa đề là “Nhân loại lớn - La grande humanite” - phần lớn đông nhất của nhân loại, chính là người lao động nghèo khổ. Bài thơ có một số câu rất ấn tượng:

“Nhân loại lớn là kẻ đi hạng lộ thiên trên tàu thủy/ Là kẻ đi xe hạng ba trên xe lửa… Nhân loại lớn 8 tuổi đã đi làm/ Hai mươi tuổi lấy chồng lấy vợ/ Và chết ở tuổi 40... Bánh mì đủ cho mọi người, trừ nhân loại lớn/… Sách đủ cho mọi người, trừ nhân loại lớn…”.

Nhiều người đặt câu hỏi: Bây giờ chủ nghĩa tư bản thích nghi với thời đại, nó có thể biến người lao động làm thuê thành ông chủ, hoặc một phần là ông chủ; bây giờ là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa - như Việt Nam chẳng hạn - có còn người nghèo cùng cực không? Vấn đề giai cấp và phi giai cấp có còn tồn tại?

Người nghèo cùng cực vẫn tăng cao

Báo cáo mới nhất của Ngân hàng Thế giới (WB) công bố vào tháng 6/2025, chuẩn nghèo quốc tế đã được điều chỉnh dựa trên dữ liệu Ngang giá sức mua (PPP) năm 2021, “ngưỡng nghèo cùng cực” của các nước thu nhập trung bình thấp năm 2025 đã được nâng từ mức 3,65 USD/ngày lên thành 4,20 USD/người/ngày.

Còn theo Báo cáo Bất Bình Đẳng Thế Giới 2026, dựa trên nghiên cứu của hơn 200 nhà khoa học, chỉ ra rằng 10% người có thu nhập cao nhất trên thế giới kiếm được nhiều hơn 90% còn lại cộng lại, trong khi nửa dân số nghèo nhất chỉ chiếm chưa đến 10% tổng thu nhập toàn cầu.

Điều đáng chú ý là tài sản (giá trị tài sản của mọi người) còn tập trung hơn cả thu nhập từ công việc và đầu tư. Theo báo cáo này, 10% dân số giàu nhất sở hữu 75% tổng tài sản của thế giới, trong khi nửa dân số nghèo chỉ nắm giữ 2%. Ở nhiều khu vực, 1% người giàu nhất sở hữu tài sản nhiều hơn tổng tài sản của 90% người nghèo nhất, báo cáo cho biết, điều này chỉ ra rằng sự bất bình đẳng về tài sản đang gia tăng mạnh mẽ trên toàn cầu.

Chiến tranh, những cuộc xung đột địa chính trị, tôn giáo đang đẩy tỷ lệ người nghèo cùng cực tăng cao. Người nghèo cùng cực đâu chỉ khổ vì chênh lệch giàu nghèo ngày càng tăng lên trong xã hội, mà chính công việc của họ cũng bị đe dọa khi mà con người tận dụng sức mạnh công nghệ thời 4.0. Robot - một dạng người lao động mới - đang giành lấy công việc của lao động truyền thống, như các nhà nghiên cứu xã hôi học thời trí tuệ nhân tạo cảnh báo.

Vậy robot là người lao động hay “đối thủ” của người lao động? Thực tế nhiều nước đã đánh thuế robot vì nó giành lấy lao động của con người.

Robot sẽ trở thành nhân vật trung tâm của thời đại 4.0.

Sự quan tâm của người lao động và cũng là mối lo của các nhà xây dựng chính sách xã hội cuối cùng vẫn là phúc lợi. Trong khi số lượng triệu phú, tỉ phú trên thế giới ngày càng tăng, thì vấn đề phúc lợi xã hội càng phải được các chính phủ chú ý đến.

Một khi xã hội vẫn còn bất công thì tính giai cấp vẫn còn nhưng đấu tranh giai cấp kiểu cổ điển sẽ không thể tồn tại, mà nó được điều chỉnh bởi các sắc luật của một nhà nước pháp quyền, để của cải được phân phối công bằng và hợp lý.

Và đó là lý do vì sao Ngày Quốc tế Lao động vẫn là ngày chúng ta không thể quên, bởi đơn giản chúng ta, hết thảy đều là người lao động!

Robot cạnh tranh công việc với con người?

Số phận của “nhân loại lớn” ra sao trong thời đại 4.0, 5.0?

Bây giờ đã ở thời đại công nghệ 4.0, thời đại AI, số phận “nhân loại lớn” sẽ ra sao? Trước hết xin nói đơn giản về cách mạng công nghệ có “dấu chấm” mang hơi thở của Bill Gates.

Loài người trải qua mấy thời kỳ cách mạng công nghệ, làm thay đổi triệt để cuộc sống của con người.

Đó là thời kỳ cách mạng công nghệ lần thứ 1 (1.0) khi con người phát minh động cơ hơi nước - 1775.

Thời kỳ cách mạng 2.0, có lẽ là sau khi Edison phát minh ra bóng đèn. Đây cũng là hai thời kỳ cách mạng công nghệ góp phần sản sinh ra chủ nghĩa Mác-Lenin.

Thời kỳ 3.0 - thời đại máy tính.

Còn cách mạng công nghệ 4.0, AI và robot cao cấp, thông minh đóng vai trò rất quan trọng, chi phối hoàn toàn đời sống con người. Tất cả đã đang hiển hiện trong đời sống, sản xuất, cả trong các cuộc chiến tranh hiện đang xảy ra.

Các máy hỗ trợ AI có khả năng thực hiện các nhiệm vụ cụ thể tốt hơn con người và bắt chước các hành động của con người.

Đại khái người ta có thể hình dung: AI thay cho con người để phát minh, sáng tạo (nhưng phía sau đó vẫn là con người lao động); robot cao cấp làm mọi việc cho con người, kể cả lái xe, lái máy bay; còn lái máy cày là chuyện nhỏ.

Những con robot thông minh (Robot sapiens) còn sáng tác nhạc, làm thơ, viết tiểu thuyết, làm người tình (cả nam lẫn nữ) và coi chừng, các nhà báo thiếu sáng tạo, cứ viết rập khuôn, tin bài báo nào cũng như báo nào thì robot thông minh nó thay thế luôn.

Có nghĩa là robot lấy hết việc làm của con người, làm thay cho con người. Chính vì vậy mà từ tháng 11/2016, tỉ phú Mỹ Elon Musk - người nuôi giấc mộng lên sao Hỏa như đi chợ - đã dự báo robot và AI sẽ là lực lượng lao động chính trong tương lai. Từ đó ông đề nghị chính phủ Mỹ trong tương lai sẽ không còn lựa chọn nào khác là phải trả lương cho toàn dân khi việc làm ngày càng ít đi.

Tương lai như vậy không xa. Vậy lúc đó giai cấp công nhân - ý tôi nói giai cấp công nhân thời 4.0, là ai? Là những con robot cao cấp hay các nhà bác học, các kỹ sư phần mềm sáng tạo AI, tạo ra những con robot tài năng hơn cả con người? Và những con robot thông minh đó có được xem là “nhân loại lớn”?

Nếu như vậy, những lao động chính - các robot thông minh - có được coi là đối tượng thuộc giai cấp công nhân hay không? Bản chất giai cấp công nhân có còn đúng như các định nghĩa kinh điển? Kéo theo đó còn có hàng loạt các lý thuyết liên quan đến đấu tranh giai cấp, giai cấp lãnh đạo, chuyên chính vô sản… sẽ thích nghi như thế nào ở thời đại công nghiệp 4.0 mà đối tượng lao động chính là các chú robot thông minh?

Những câu hỏi này không vô nghĩa, bởi sau thời đại công nghiệp 4.0, nhân loại đang bước vào thời đại Công nghiệp 5.0, hay còn gọi là Xã hội 5.0 (Society 5.0).

Thời đại 5.0 sẽ trả lời các câu hỏi nêu trên.

Trí tuệ nhân tạo đã và đang thay đổi cuộc sống của con người.

Nếu 4.0 tập trung vào tự động hóa, kết nối vạn vật (IoT) và AI để tối ưu hóa sản xuất, thì 5.0 hướng tới sự kết hợp hài hòa giữa con người và máy móc, chú trọng tính bền vững, cá nhân hóa và giải quyết các vấn đề xã hội.

Đặc điểm của thời đại 5.0là công nghệ không thay thế con người mà hỗ trợ, nâng cao năng lực của con người, đặt lợi ích và chất lượng cuộc sống con người lên hàng đầu. Sản phẩm và dịch vụ được tùy chỉnh theo nhu cầu riêng biệt của từng người dùng, thay vì sản xuất hàng loạt như 4.0.

Công nghiệp 5.0 đặt mục tiêu cao về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Đặc biệt sự hợp tác giữa Người - Máy (Cobots): Robots cộng tác (collaborative robots - cobots) làm việc cùng con người, hỗ trợ các công việc phức tạp hoặc nặng nhọc mà vẫn giữ được tư duy sáng tạo của con người.

Có thể hiểu, thời đại 5.0 là sự chuyển dịch từ "nhà máy thông minh" sang "xã hội thông minh", nơi công nghệ phục vụ cho cuộc sống phồn vinh và bền vững của nhân loại.

Và cuối cùng “nhân loại lớn” vẫn là những người lao động nhưng không phải những người lao động nghèo khổ, sống trong những mối quan hệ bất bình đẳng mà là những người lao động thông minh kết hợp với những con robot thông minh (Robot sapiens), để kiến tạo một xã hội phồn vinh và bền vững của nhân loại!

Lưu Vĩnh Hy

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/chao-mung-ngay-nhan-loai-lon-nguoi-lao-dong-se-ra-sao-trong-the-gioi-4-0-5-0-250970.html