Chiến sự Mỹ - Iran chưa ngã ngũ, hệ lụy đã phô bày

4 giờ trướcBài gốc

Ăn mừng Iran mở cửa eo biển Hormuz hôm 17/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng tải trên Truth Social: “Iran vừa tuyên bố eo biển Iran ("the strait of Iran") đã hoàn toàn mở và sẵn sàng cho lưu thông tự do”.

Theo The Atlantic, trong giây phút vội vàng, ông Trump dường như vô tình nêu bật kết quả quan trọng nhất trong cuộc chiến kéo dài 8 tuần: Eo biển Hormuz giờ đây, trên thực tế, không khác gì “eo biển Iran”.

Mỹ chưa hoàn thành mục tiêu nào, từ chấm dứt tham vọng hạt nhân, phá hủy năng lực tên lửa, vô hiệu hóa các lực lượng đồng minh của Iran trong khu vực. Tuy nhiên, cuộc chiến đã dẫn tới những hệ lụy cả ngắn hạn lẫn dài hạn.

Kinh tế toàn cầu nếm trái đắng

Trong ngắn hạn, bất chấp lệnh ngừng bắn vô thời hạn, một kết thúc bền vững khó xảy ra trong một sớm một chiều. Mỹ và Iran khác biệt trong yêu cầu tới cách thức đàm phán, đồng thời tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz. Trong một phiên thảo luận tại Đại học Vanderbilt của Mỹ, một vị tướng về hưu, một cựu quan chức CIA cùng một CEO ngành năng lượng đều đồng tình hệ lụy về kinh tế sẽ kéo dài từ 2-9 tháng.

Ông Trump dường như không muốn nối lại các hành động quân sự, mặc dù lựa chọn đó vẫn khả thi. Phó tổng thống JD Vance và một số quan chức Lầu Năm Góc lo ngại về tốc độ tiêu hao vũ khí của quân đội Mỹ trong hai tháng đầu của cuộc chiến. Hai nước rơi vào tình thế xem bên nào chịu đựng nhiều tổn thất kinh tế hơn.

Các quan chức chính quyền Trump bất ngờ trước khả năng phục hồi của Iran sau khi lực lượng Mỹ tấn công hơn 13.000 mục tiêu. Tuy nhiên, họ tin rằng theo thời gian, việc Mỹ phong tỏa eo biển Hormuz hoặc sẽ gây áp lực khủng khiếp lên nền kinh tế Iran tới mức phải nhượng bộ, hoặc khiến Iran cạn kiệt nguồn dự trữ dầu.

Cả hai kịch bản sẽ buộc Tehran phải quay lại bàn đàm phán và cuối cùng là mở lại eo biển. Tổ chức Bảo vệ Dân chủ ước tính Iran gánh chịu thiệt hại kinh tế khoảng 144 tỷ USD - khoảng 40% GDP trước chiến sự - kể từ xung đột. Ngay cả trước đó, kinh tế Iran đã lao đao vì lệnh trừng phạt.

Bế tắc kéo dài khi Mỹ và Iran khác biệt trong yêu cầu tới cách thức đàm phán, đồng thời tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, Iran có thể không muốn từ bỏ quyền kiểm soát eo biển Hormuz vì tuyến đường thủy này giúp bổ sung nguồn thu ngân sách. Việc đẩy Iran tới bước đường cùng có thể mất nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm, tiêu hao nguồn lực quân sự của Mỹ.

Ít nhất 21 tàu chiến Mỹ đang hiện diện trong khu vực. Quy mô này có thể trở thành tiêu chuẩn mới cho sự hiện diện của Mỹ ở vùng Vịnh, ít nhất là trong ngắn hạn, hạn chế khả năng ứng phó của Mỹ tại các điểm nóng khác và đẩy chi phí chiến tranh lên cao hơn nữa.

Nhà Trắng nhận phản hồi không mấy tích cực từ các đồng minh vùng Vịnh và châu Âu khi eo biển Hormuz đóng cửa và viễn cảnh không dễ chịu nếu Iran kiểm soát eo biển trong tương lai. Trung Quốc phụ thuộc rất nhiều vào eo biển và đã kêu gọi mở cửa trở lại. Một quan chức Nhà Trắng cấp cao cho biết ông Trump lo ngại vấn đề có thể phức tạp hóa Hội nghị thượng đỉnh với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Bắc Kinh trong hơn hai tuần nữa.

Xung đột cho đến nay đã tiêu tốn 25 tỷ USD của Mỹ. Trong một phiên điều trần, Hạ nghị sĩ Ro Khanna tuyên bố cuộc chiến khiến mỗi hộ gia đình Mỹ trung bình phải trả thêm 5.000 USD/năm do giá xăng và thực phẩm tăng cao.

Trên toàn cầu, trong tuần qua, giá dầu Brent đạt mức cao nhất trong 4 năm, ở mức 126 USD/thùng. Theo số liệu từ Hội nghị Thương mại và Phát triển Liên Hợp Quốc (UNCTAD), lưu lượng giao thông qua eo biển Hormuz giảm khoảng 90%, từ khoảng 120-150 lượt mỗi ngày xuống chỉ còn vài lượt.

Giá cả các mặt hàng khác, như dược phẩm, cũng tăng vọt. Ngân hàng Thế giới dự báo giá lương thực sẽ tăng 16% trong năm 2026, do chi phí vận chuyển tăng cao và nguồn cung khan hiếm trong ngành công nghiệp phân bón vốn phụ thuộc vào xuất khẩu từ vùng Vịnh. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết thế giới đang đứng trước “mối đe dọa an ninh năng lượng lớn nhất trong lịch sử”.

Eo biển Hormuz thời hậu chiến sẽ ra sao?

Trong khi đó, bản đồ kinh tế của vùng Vịnh Ba Tư có thể sẽ thay đổi mãi mãi bở Iran hiện nắm quyền lực lớn ở eo biển Hormuz. Sau khi chiến sự kết thúc, có thể Tehran sẽ thu phí với tất cả tàu thuyền, hoặc cùng một liên minh đồng quản lý tuyến đường thủy này.

Để ứng phó, nhiều công ty năng lượng và hãng vận tải biển đang tìm kiếm phương án thay thế. Họ có thể đầu tư hàng tỷ USD vào các đường ống dẫn mới, mở rộng cảng và các tuyến đường qua Biển Đỏ. Nhiều bên thảo luận về việc xây dựng các đường ống dẫn dầu mới xuyên Saudi Arabia đến các cảng Oman, hoặc xuyên qua Iraq xuất khẩu ra thế giới.

Việc tái cấu trúc các tuyến đường thương mại toàn cầu - tương tự những thay đổi chuỗi cung ứng sau đại dịch Covid-19 - sau cùng có thể giảm tầm quan trọng của eo biển Hormuz. Song đây là câu chuyện của tương lai xa.

Câu hỏi quan trọng nhất với những quốc gia phụ thuộc vào xuất khẩu từ vùng Vịnh không còn là khi nào eo biển Hormuz mở cửa trở lại, mà là eo biển này đóng vai trò gì hậu chiến. Ngoài ra, trước khi đầu tư hàng tỷ USD, vùng Vịnh có lẽ muốn đảm bảo những khoản đầu tư mới không trở thành mục tiêu của Iran.

Bản đồ kinh tế của vùng Vịnh Ba Tư có thể sẽ thay đổi mãi mãi sau chiến sự Mỹ - Iran. Ảnh: Reuters.

Một số chuyên gia cho rằng những quốc gia phụ thuộc vào eo biển Hormuz có thể sẽ bắt tay với Iran. “Tình trạng càng kéo dài, khả năng các quốc gia tìm cách bảo vệ lợi ích kinh tế và đạt thỏa thuận với Iran càng cao, ngay cả khi Mỹ tức giận”, Richard Nephew - cựu Phó đặc phái viên của Mỹ về Iran - nói.

Kể cả khi Iran sẵn sàng quay lại công nhận eo biển Hormuz là tuyến đường thủy quốc tế và tự do, họ đã chứng minh được năng lực đóng cửa eo biển theo ý muốn. Điều này đồng nghĩa Iran có đòn bẩy đặc biệt với khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.

Tình huống này có thể tạo tiền lệ nguy hiểm cho phần còn lại của thế giới. Nếu Iran được phép thu phí sử dụng eo biển Hormuz, các quốc gia khác có thể tìm cách làm điều tương tự với những tuyến vận chuyển nhộn nhịp khác, như eo biển Malacca hay eo biển Đài Loan.

“Chúng ta cần tuyên bố rõ chúng ta thực sự không chấp nhận tình trạng đó. Các đối thủ của Mỹ cần hiểu nếu họ muốn đóng cửa một tuyến đường thủy quan trọng hoặc một điểm nghẽn chiến lược, họ sẽ phải trả giá, một cái giá họ không thể chấp nhận được”, Fred Kagan - chuyên gia cao cấp tại Viện Doanh nghiệp Mỹ - chia sẻ.

Ngoại trưởng Marco Rubio cho biết Mỹ sẽ không dung thứ cho việc Iran “cố gắng bình thường hóa” quyền kiểm soát eo biển. Nhưng làm thế nào Mỹ và các đồng minh vùng Vịnh có thể tránh được kịch bản đó là dấu hỏi còn tồn tại rất lâu sau khi cuộc chiến kết thúc.

Đa số căn cứ Mỹ tại Trung Đông bị hư hại Cuộc điều tra của CNN cho thấy ít nhất 16 cơ sở quân sự của Mỹ đã bị hư hại sau các đợt tập kích từ Iran. Việc nhiều mục tiêu quan trọng bị đánh trúng đang đặt ra nghi vấn về khả năng duy trì sự hiện diện và vị thế của quân đội Mỹ trong khu vực. Trong khi đó, Iran cho rằng xung đột Trung Đông khiến Mỹ mất 100 tỷ USD.

Trí Ân

Nguồn Znews : https://znews.vn/chien-su-my-iran-chua-nga-ngu-he-luy-da-pho-bay-post1648280.html