Chính sách đất đai là một trong những vấn đề có nhiều nút thắt cần tháo gỡ

2 giờ trướcBài gốc

Xung quanh nội dung này, phóng viên Báo Hànôịmới đã có cuộc trao đổi với Giáo sư Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, chuyên gia có nhiều năm gắn bó với lĩnh vực chính sách đất đai.

Giáo sư Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, chuyên gia có nhiều năm gắn bó với lĩnh vực chính sách đất đai. Ảnh: ST

Khơi thông nguồn lực đất đai, tạo đồng thuận xã hội

- Thưa Giáo sư, ông đánh giá như thế nào về chính sách, pháp luật đất đai của nước ta hiện nay?

- Có thể khẳng định rằng, trong suốt quá trình đổi mới, chính sách và pháp luật đất đai của Việt Nam đã không ngừng được hoàn thiện và ngày càng khẳng định vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội. Đất đai từ chỗ chủ yếu được nhìn nhận là tư liệu sản xuất đơn thuần, đến nay, đã trở thành nguồn lực to lớn cho phát triển, gắn chặt với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng.

Việc khẳng định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý là một nguyên tắc xuyên suốt, thể hiện rõ vai trò lãnh đạo của Đảng và bảo đảm lợi ích chung của xã hội. Trên nền tảng đó, Nhà nước từng bước mở rộng quyền của người sử dụng đất, tạo điều kiện để đất đai được khai thác hiệu quả hơn thông qua cơ chế giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, đấu giá, đấu thầu. Đây là những bước tiến quan trọng, góp phần khơi thông nguồn lực, thúc đẩy đầu tư và phát triển.

Đặc biệt, trong những năm gần đây, chính sách đất đai đã có sự chuyển biến theo hướng minh bạch hơn, từng bước tiếp cận cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Điều này đã góp phần tích cực vào phát triển hạ tầng, chỉnh trang đô thị, mở rộng không gian phát triển và từng bước nâng cao đời sống của người dân.

Dự thảo Báo cáo Chính trị đã xác định “Xác lập mô hình tăng trưởng mới với mục tiêu là nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính”. Trên nguyên tắc này, chắc chắn thị trường quyền sử dụng đất và thị trưởng bất động sản vật thể sẽ phải chuyển sang thị trường số, được quản trị chặt chẽ, tự động hóa mạnh mẽ nhờ trí tuệ nhân tạo và internet vạn vật để mang lại hiệu quả phát triển rất cao.

Trên thực tế, giá đất do Nhà nước quy định vẫn có khoảng cách khá lớn so với giá thị trường. Ảnh: Sơn Tùng

Tuy nhiên, nhìn từ thực tiễn, cũng cần thẳng thắn thừa nhận rằng chính sách đất đai hiện nay vẫn đang loay hoay với nhiều bài toán khó. Nổi bật là vấn đề chống đầu cơ đất đai, sự bất đồng lớn về giá đất trong bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, cũng như những vướng mắc trong quá trình tổ chức thực hiện. Những hạn chế này không chỉ làm phát sinh khiếu nại, khiếu kiện, mà còn ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các dự án, làm giảm hiệu quả khai thác nguồn lực đất đai. Đây chính là những vấn đề cần tiếp tục được nhìn nhận một cách nghiêm túc và có giải pháp căn cơ trong thời gian tới.

- Thưa Giáo sư, “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay là gì?

- Bên cạnh những kết quả đã đạt được, chính sách đất đai hiện nay vẫn tồn tại không ít “điểm nghẽn”, trong đó nổi bật nhất là mâu thuẫn lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng đất, đặc biệt trong các dự án có thu hồi đất. Khi lợi ích không được phân bổ hài hòa, xung đột là điều khó tránh khỏi.

Vấn đề cốt lõi nằm ở thể chế về giá đất. Trên thực tế, giá đất do Nhà nước quy định vẫn có khoảng cách khá lớn so với giá thị trường. Người dân bị thu hồi đất thường được bồi thường theo bảng giá Nhà nước có điều chỉnh bằng hệ số, trong khi sau đó, khu đất ấy lại được khai thác với giá trị thực tế cao gấp nhiều lần. Điều này dẫn đến tâm lý so bì, khiếu nại, thậm chí khiếu kiện kéo dài.

Tôi cho rằng, thu hồi đất không phải lúc nào cũng là giải pháp tối ưu, mà cần cân nhắc các hình thức khác như thuê đất, góp đất, hoán đổi đất để giảm xung đột lợi ích. Ở đây có một “nút thắt” rất quan trọng là chúng ta nhìn vào giá trị từ đất đai, bất động sản tăng thêm trong quá trình đầu tư phát triển như thế nào và phân phối giá trị tăng thêm đó như thế nào?

Theo lý lẽ bình thường của cuộc sống, một phần giá trị tăng thêm này là thuộc Nhà nước và một phần được phân phối cho các bên tạo ra nó một cách công bằng. Bằng con mắt quản trị của con người thông thường, có thể chúng ta sẽ gặp những “vặn xoắn” do tư lợi. Nhưng khi chuyển được các thị trường vật thể lên thành thị trường số thì chúng ta giải quyết dễ dàng được “nút thắt” này.

Trên thực tế, giá đất do Nhà nước quy định vẫn có khoảng cách khá lớn so với giá thị trường. Ảnh: Sơn Tùng

Thực tế tại Hà Nội và một số đô thị lớn cho thấy, nhiều tuyến đường được gọi là “đắt nhất hành tinh” do chi phí giải phóng mặt bằng quá lớn. Hệ quả là sau khi mở đường, lại xuất hiện hàng loạt nhà siêu mỏng, siêu méo, đô thị phát triển thiếu đồng bộ. Có những hộ dân từ trong ngõ bỗng trở thành mặt phố, hưởng lợi lớn; trong khi không ít hộ khác lại chịu thiệt thòi.

Đặt câu hỏi rằng, tại sao chúng ta không chọn cách làm đơn giản hơn nhưng công bằng hơn, để không có người “trúng số độc đắc” nhờ thu hồi đất, và cũng không có người bị thiệt thòi vì chênh lệch quá lớn giữa giá bồi thường và giá thị trường?

Trong không gian thực, nguyên lý là “chia sẻ lợi ích từ phát triển” sao cho công bằng nhưng khó thực hiện. Trong không gian số, việc thực hiện lại rất dễ dàng.

Theo tôi, Nhà nước cần hướng tới việc chuyển các thị trường quyền sử dụng đất, thị trường bất động sản lên thành các thị trường số trong chu kỳ phát triển tiếp theo.

Trong khi vẫn còn tồn tại thị trường vật thể, Nhà nước cần làm tốt vai trò cân bằng lợi ích giữa các bên, chấm dứt tình trạng những con đường có chi phí giải phóng mặt bằng quá cao. Muốn vậy, đối với các dự án, nhất là dự án giao thông lớn, phải có quy hoạch bài bản, thu hồi đất gắn với chỉnh trang toàn tuyến, thay vì chỉ thu hồi trong phạm vi lòng đường.

Những khu đất có giá trị cao hình thành nhờ hạ tầng cần được đấu giá, cho thuê công khai, nguồn thu đó quay trở lại phục vụ tái định cư và bồi thường, hỗ trợ ngân sách địa phương... Tôi cho rằng, đây là cách làm trung dung, hài hòa lợi ích và bền vững nhất.

Bên cạnh đó, công tác tái định cư ở một số nơi vẫn chưa bảo đảm nguyên tắc “nơi ở mới phải bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”. Người dân mất đất sản xuất nhưng chưa được hỗ trợ đầy đủ về tạo sinh kế lâu dài, dẫn đến khó khăn trong ổn định cuộc sống. Đây chính là nguyên nhân sâu xa của nhiều điểm nóng trong giải phóng mặt bằng. Trên thị trường số, những việc này giải quyết rất dễ dàng.

Việc triển khai dự án vì thế bị kéo dài, làm tăng chi phí xã hội, gây lãng phí nguồn lực đất đai và ảnh hưởng đến môi trường đầu tư. Nếu không tháo gỡ được những điểm nghẽn này, rất khó để đất đai thực sự trở thành nguồn lực hiệu quả cho phát triển kinh tế, xã hội.

Nguồn lực then chốt cho phát triển

- Từ góc nhìn của một chuyên gia nhiều năm gắn bó với chính sách đất đai, Giáo sư có kiến giải gì?

- Theo tôi, để khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai, điều quan trọng trước hết là tiếp tục hoàn thiện thể chế đất đai theo hướng tiệm cận đầy đủ hơn với cơ chế thị trường, nhưng phải được đặt trong khuôn khổ quản lý chặt chẽ của Nhà nước và bảo đảm công bằng xã hội. Đây là nguyên tắc nền tảng, nếu không giải quyết được thì rất khó tháo gỡ các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

Nhìn lại các vụ án tham nhũng lớn có liên quan đến giá trị đất đai ở nước ta, mỗi chúng ta đều thấy giá trị vốn hóa của đất đai lớn đến thế nào!

Đại hội lần thứ XIV của Đảng tiếp tục đưa ra những định hướng chiến lược, mang tính đột phá trong hoàn thiện thể chế, trong đó có thể chế về đất đai. Ảnh: ST

Trước hết, cần đổi mới mạnh mẽ cơ chế xác định giá trị đất, bảo đảm giá đất do Nhà nước quyết định sát hơn với giá thị trường trong điều kiện bình thường. Khi khoảng cách giữa giá Nhà nước và giá thị trường được thu hẹp, lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân sẽ được phân chia hài hòa hơn. Khi đó, quá trình thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng sẽ giảm xung đột, hạn chế khiếu kiện và diễn ra thuận lợi hơn rất nhiều.

Thứ hai, phải coi trọng đúng mức chính sách tái định cư và chuyển đổi sinh kế cho người có đất bị thu hồi. Tái định cư không chỉ là bố trí nơi ở mới, mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để người dân có việc làm, có thu nhập ổn định lâu dài. Nếu người dân mất đất mà không có sinh kế bền vững, thì dù có nhà mới, đời sống vẫn bấp bênh và đó chính là nguồn gốc của nhiều bất ổn xã hội.

Thứ ba, cần nâng cao chất lượng công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch. Quy hoạch phải đi trước một bước, có tầm nhìn dài hạn, hạn chế tối đa tình trạng điều chỉnh tùy tiện theo lợi ích cục bộ. Khi quy hoạch rõ ràng, minh bạch và ổn định, đất đai sẽ được sử dụng đúng mục đích, giảm lãng phí nguồn lực và hạn chế tiêu cực trong quản lý.

Cuối cùng, tôi cho rằng cần tăng cường công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý đất đai. Khi người dân được tiếp cận đầy đủ thông tin, được tham gia giám sát các quyết định liên quan đến đất đai, thì niềm tin xã hội sẽ được củng cố. Chính niềm tin đó là nền tảng quan trọng để khơi thông và phát huy hiệu quả nguồn lực đất đai, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững.

- Trước thềm Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Giáo sư có những kỳ vọng và gửi gắm gì đối với việc hoàn thiện chính sách đất đai trong thời gian tới?

- Tôi rất kỳ vọng Đại hội lần thứ XIV của Đảng tiếp tục đưa ra những định hướng chiến lược, mang tính đột phá trong hoàn thiện thể chế, trong đó có thể chế về đất đai. Đất đai là nguồn lực đặc biệt quan trọng của quốc gia, nếu được quản lý và sử dụng hiệu quả sẽ tạo ra dư địa rất lớn cho phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới, nhất là khi chúng ta đặt mục tiêu trở thành nước công nghiệp có thu nhập cao.

Qua theo dõi quá trình xây dựng và lấy ý kiến đối với Báo cáo Chính trị trình Đại hội, tôi nhận thấy đây là một văn kiện được chuẩn bị công phu, thu hút sự tham gia góp ý của nhiều giai tầng xã hội, trong đó các quan điểm về thể chế, chính sách đất đai có nhiều điểm mới, tiến bộ và sát với yêu cầu thực tiễn.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả là làm thế nào để hệ thống pháp luật sau Đại hội cụ thể hóa được các định hướng lớn ấy, bảo đảm thống nhất về tư duy và quyết liệt trong tổ chức thực hiện.

Thực tế cho thấy, không ít chủ trương đúng nhưng khi triển khai lại bị “vênh” so với tinh thần ban đầu, làm giảm hiệu quả chính sách.

Tôi vẫn cho rằng, chính sách đất đai là “nút thắt của các nút thắt”, đồng thời cũng là “nút mở của các nút mở”. Nếu giải quyết được bài toán đất đai một cách căn cơ, minh bạch và hài hòa lợi ích, chúng ta sẽ tạo ra những tác động rất lớn đến đời sống xã hội, từ phát triển kinh tế, ổn định xã hội đến nâng cao chất lượng sống của người dân.

Hiện nay, vấn đề không phải là đánh thuế người sở hữu bất động sản thứ hai hay thứ ba một cách cơ học, mà cốt lõi là đánh thuế đối với các loại bất động sản bỏ hoang, sử dụng đất không đúng mục đích. Khi đó, đất đai sẽ trở về đúng với giá trị thực của nó, không còn là loại hàng hóa bị chi phối bởi một nhóm đầu cơ hay thao túng thị trường. Thay vào đó, đất đai trở thành một thị trường minh bạch, nơi mọi người dân đều có thể tiếp cận dưới các hình thức phù hợp: người làm nông có thể tích tụ đất để sản xuất quy mô lớn; công chức, người lao động có thể tiếp cận nhà ở giá hợp lý để ổn định cuộc sống… Theo tôi, đó mới chính là đích đến của chính sách đất đai.

Tôi mong rằng, các quyết sách của Đại hội XIV sẽ nhấn mạnh hơn nữa yêu cầu hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp, coi đây là nguyên tắc xuyên suốt trong xây dựng và thực thi chính sách. Đồng thời, cần tiếp tục đổi mới tư duy quản lý, chuyển từ nặng về mệnh lệnh hành chính sang quản trị hiện đại, minh bạch và hiệu quả.

Giải pháp cốt lõi là chúng ta phải sớm nhất chuyển thị trường quyền sử dụng đất và thị trường bất động sản dạng vật thể thành thị trường số, mọi vướng mắc về giá trị đất đai và giá trị tăng thêm sẽ được xử lý đúng, vừa tạo ra nguồn lực tài chính để phát triển, và cũng là nguồn lực tài chính để giải quyết hợp lý về xã hội, nhân văn và môi trường.

Với niềm tin, hy vọng và kỳ vọng vào sự lãnh đạo của Đảng, tôi tin rằng chính sách đất đai của nước ta sẽ ngày càng hoàn thiện, qua đó khơi thông và phát huy mạnh mẽ nguồn lực đất đai, phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, nâng cao đời sống nhân dân và đưa đất nước vững bước trong kỷ nguyên mới.

Bạch Thanh

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/c-hinh-sach-dat-dai-la-mot-trong-nhung-van-de-co-nhieu-nut-that-can-thao-go-730474.html