Chuỗi pin xe điện: Việt Nam ở đâu trong cuộc đua giữ giá trị?

31 phút trướcBài gốc

(KTSG Online) - Pin xe điện đang trở thành lõi của cuộc đua công nghiệp mới. Khi các tập đoàn toàn cầu đổ hàng trăm tỉ đô la Mỹ vào chuỗi cung ứng, cạnh tranh không còn nằm ở số xe bán ra, mà ở quyền kiểm soát nguyên liệu, công nghệ lõi và phần giá trị lớn nhất của ngành ô tô tương lai.

Xe điện chạm ‘điểm bùng phát’
Công nghệ lõi: ‘tấm vé thắng 1-0’ trong cuộc đua xe điện Việt

Một mẫu xe điện của Hyundai được lắp ráp tại Việt Nam. Ảnh: TL

Việt Nam đã bắt đầu hiện diện trong làn sóng dịch chuyển đó. Dự án hơn 280 triệu đô la Mỹ của Posco Future M tại Thái Nguyên, cùng loạt khoản đầu tư vào pin và linh kiện xe điện gần đây, cho thấy Việt Nam không đứng ngoài quá trình tái định hình sản xuất toàn cầu.

Nhưng có nhà máy chưa đồng nghĩa có giá trị. Câu hỏi quan trọng hơn là Việt Nam đang đứng ở đâu trong chuỗi pin xe điện: khâu lắp ráp cuối cùng hay những mắt xích sinh lợi nhất?

Đã vào cuộc nhưng mới ở vòng đầu

Trong kỷ nguyên xe xăng, sức mạnh ngành ô tô nằm ở động cơ, hộp số và thương hiệu. Với xe điện, vai trò đó chuyển dần sang pin. Chuyên gia ô tô Nguyễn Minh Đồng nhận định, nếu động cơ là "trái tim" của xe xăng thì pin giữ vai trò tương tự với xe điện khi chiếm khoảng 30-40% giá trị chiếc xe. Quốc gia nào tham gia sâu vào chuỗi pin sẽ nắm lợi thế của ngành ô tô thế hệ mới.

Theo BloombergNEF, doanh số ô tô điện tại Việt Nam tăng hơn 10 lần, từ dưới 10.000 xe năm 2022 lên hơn 100.000 xe năm 2025. Đây là lợi thế đáng kể, bởi nhiều quốc gia muốn trở thành cứ điểm sản xuất nhưng chưa có thị trường nội địa đủ lớn để tạo lực kéo ban đầu.

Ở chiều công nghiệp, VinFast đã hình thành tổ hợp xe điện và pin tại Hải Phòng. BYD Battery hợp tác Kim Long Motor xây dựng nhà máy pin tại Huế. Các dự án vật liệu như CoreMax ở Quảng Ninh hay Posco Future M tại Thái Nguyên. Nhiều dự án linh kiện điện tử công suất, hạ tầng sạc và công nghiệp hỗ trợ cũng đang được triển khai.

Tuy nhiên, lợi thế không đồng nghĩa năng lực. So với Indonesia, Việt Nam không có ưu thế lớn về nickel. So với Thailand, hệ sinh thái ô tô và mạng lưới nhà cung ứng còn mỏng hơn. So với Malaysia, nền tảng điện tử công nghiệp cao cấp vẫn cần thời gian bồi đắp.

Nói cách khác, Việt Nam đã có mặt trong cuộc đua, nhưng chủ yếu vẫn ở giai đoạn xây nền hơn là nắm vai trò dẫn dắt.

Giá trị lớn nhất không nằm ở khâu cuối

Một ngộ nhận phổ biến trong thu hút FDI là cứ có nhà máy lớn đồng nghĩa giá trị lớn. Tuy nhiên, trong chuỗi pin xe điện, lắp ráp cuối cùng thường không phải nơi giữ lợi nhuận cao nhất.

Theo International Energy Agency (IEA) và McKinsey & Company, phần giá trị lớn nằm ở vật liệu cathode, anode, sản xuất cell pin, hệ thống quản lý pin (BMS), điện tử công suất, phần mềm tối ưu năng lượng và tái chế. Đây là các khâu quyết định hiệu suất, độ an toàn, tuổi thọ và năng lực cạnh tranh dài hạn.

Ngược lại, khâu lắp ráp pack pin dễ dịch chuyển hơn, cạnh tranh chủ yếu bằng chi phí và thường có biên lợi nhuận thấp. Một quốc gia có thể xuất khẩu lớn nhưng giá trị giữ lại trong nước vẫn hạn chế nếu chỉ đứng ở tầng này.

Pin hiện chiếm 30-40 giá trị của xe ô tô điện. Ảnh: Vinfast

Chuyên gia Đồng cho rằng nếu Việt Nam chỉ dừng ở lắp ráp pack pin, nguy cơ lặp lại mô hình quen thuộc là xuất khẩu tăng nhưng giá trị nội địa thấp.

Vì vậy, dự án của POSCO Future M đáng chú ý hơn một nhà máy lắp ráp thông thường. Than chì tổng hợp là vật liệu anode quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất, độ bền và tốc độ sạc. Nếu thu hút thêm các dự án tương tự, Việt Nam có cơ hội bước lên tầng giá trị cao hơn.

Hiệu ứng lan tỏa không tự xảy ra

Sự xuất hiện của các dự án lớn chưa đồng nghĩa công nghệ sẽ tự động lan sang doanh nghiệp nội địa. FDI thường mang lại việc làm, xuất khẩu và chuẩn quản trị, nhưng tri thức cốt lõi hiếm khi được chuyển giao trọn vẹn.

Ngay cả việc tham gia chuỗi cung ứng của khối FDI cũng không dễ với doanh nghiệp trong nước. Rào cản nằm ở tiêu chuẩn kỹ thuật cao, yêu cầu giao hàng ổn định, năng lực quản trị chất lượng, vốn đầu tư máy móc lớn và quá trình đánh giá nhà cung ứng kéo dài nhiều năm. Không ít doanh nghiệp nội đủ sức gia công đơn giản nhưng khó bước vào linh kiện giá trị cao.

Ông Nguyễn Văn Trí, Tổng giám đốc Công ty Lập Phúc, doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng xe điện của Tesla, cho rằng không nên kỳ vọng các nhà đầu tư nước ngoài tự nguyện chuyển giao những năng lực tạo lợi thế cạnh tranh của họ. Theo ông, muốn vào chuỗi của các tập đoàn lớn, doanh nghiệp Việt phải chứng minh năng lực bằng chất lượng, chi phí và độ ổn định.

Ông Nguyễn Ngô Long, Chủ tịch HĐQT Công ty Cơ khí Nhật Long, dẫn trường hợp một doanh nghiệp xe máy Nhật Bản hiện diện hơn 30 năm tại Việt Nam, nội địa hóa cao nhưng phần động cơ công nghệ cao vẫn nằm ngoài Việt Nam.

Bài học với pin xe điện còn rõ hơn khi nhà máy pack pin có thể tạo doanh thu, nhưng công nghệ then chốt lại nằm ở cell pin, hóa học vật liệu, thuật toán sạc-xả và tái chế sau vòng đời.

Cần phá điểm nghẽn

Theo IEA và McKinsey & Company, các nền kinh tế mới tham gia chuỗi pin xe điện thường gặp bốn rào cản nếu muốn tiến lên tầng giá trị cao hơn: công nghệ lõi, điện sạch ổn định, nhân lực kỹ thuật cao và chính sách dài hạn dễ dự báo.

Dưới góc độ thực tiễn trong quá trình tiếp nhận dòng vốn FDI công nghệ cao, nhà xúc tiến đầu tư nước ngoài Lê Thành Nhân cũng cho rằng nhân lực chất lượng cao và nguồn điện tái tạo đang là hai điểm nghẽn lớn nhất kìm hãm khả năng thu hút đầu tư.

Nhiều hãng xe điện Trung Quốc mở thị trường Việt Nam. Ảnh: LH

Theo ông, lời giải là các khu công nghiệp phải đóng vai "người kiến tạo", sẵn sàng cung cấp hạ tầng điện xanh và các dịch vụ dùng chung để giảm tối đa chi phí gia nhập chuỗi cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, mấu chốt chiến lược nằm ở một cuộc thay đổi tư duy trong thu hút FDI ở tầm quốc gia. Thành công không thể đo bằng số lượng dự án. Ông Nhân cho rằng "bộ lọc" FDI hiện nay phải trả lời được những câu hỏi cốt lõi: dự án mang lại công nghệ gì, bao nhiêu doanh nghiệp trong nước được kéo vào chuỗi giá trị.

"Bài học từ Trung Quốc cho thấy vị thế chỉ được thiết lập khi một quốc gia sở hữu các doanh nghiệp nội địa có năng lực tự chủ R&D mạnh mẽ, thay vì chỉ "trải thảm đỏ" để chờ đợi FDI", ông Nhân lưu ý.

Đồng tình, chuyên gia ô tô Minh Đồng cho rằng cần sàng lọc chặt chẽ các dự án đầu tư, chỉ ưu tiên những dự án tạo giá trị thực sự cho nền kinh tế, đặc biệt trong lĩnh vực pin – ngành có tác động sâu rộng đến môi trường.

Việt Nam đã bước vào chuỗi pin xe điện, nhưng vẫn cách xa các tầng giá trị cao nhất. Thành công sẽ không đo bằng số dự án hay vốn đăng ký, mà bằng lượng công nghệ giữ lại, số doanh nghiệp nội tham gia sâu và giá trị thực tạo ra cho nền kinh tế.

Lê Hoàng

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/chuoi-pin-xe-dien-viet-nam-o-dau-trong-cuoc-dua-giu-gia-tri/