Chuyên gia kinh tế: 6 nguyên tắc chi tiêu để sau Tết 'rủng rỉnh' tiền

6 giờ trướcBài gốc

Trước Tết, nhu cầu mua sắm, biếu tặng và chi tiêu của các gia đình càng tăng, kéo theo không ít nỗi lo về áp lực tài chính sau kỳ nghỉ dài. Cần làm gì để Tết đủ đầy nhưng sau đó không rơi vào cảnh... ngân sách "héo mòn"?

PGS.TS. Ngô Trí Long – chuyên gia kinh tế, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường giá cả (Bộ Tài chính) đã đưa ra những khuyến nghị thiết thực nhằm giúp người dân cân đối chi tiêu, tránh để sau Tết trở thành nỗi lo thường trực.

Nhu cầu mua sắm, biếu tặng và chi tiêu của các gia đình càng tăng, kéo theo không ít nỗi lo về áp lực tài chính sau kỳ nghỉ dài. Ảnh minh họa

PV: Thưa PGS.TS. Ngô Trí Long, vì sao sau Tết, không ít gia đình phải đối mặt với áp lực tài chính, chi tiêu mất cân đối, kéo theo những lo lắng, căng thẳng trong sinh hoạt hằng ngày, dù thu nhập vẫn giữ nguyên?

PGS.TS. Ngô Trí Long: Sau Tết, nhiều gia đình "căng" tài chính không phải vì thu nhập giảm, mà vì cú sốc chi tiêu ngắn hạn cộng với độ trễ điều chỉnh hành vi khiến dòng tiền bị lệch nhịp.

Thứ nhất, Tết tạo ra một "đỉnh chi" dồn cục trong thời gian rất ngắn: biếu tặng – lì xì, mua sắm, đi lại, lễ chùa – hiếu hỉ, sửa sang nhà cửa… Đây là nhóm chi tiêu vừa mang tính "xã hội" vừa mang tính "nghi lễ", nên dễ vượt kế hoạch vì tâm lý "một năm có một lần". Khi đỉnh chi đi qua, tiền mặt dự phòng cạn nhanh, trong khi các khoản chi cố định (tiền nhà, học phí, điện nước, trả góp) lại đến đúng hạn ngay sau Tết.

Thứ hai, ảo giác tài chính do thưởng Tết và dòng tiền tạm thời. Nhiều người nhận thưởng, ứng lương, quà biếu… tạo cảm giác "rủng rỉnh", dẫn tới nới tay. Nhưng phần lớn đó là dòng tiền một lần, không lặp lại trong các tháng sau. Khi quay lại nhịp sống bình thường, gia đình phải "sống" bằng lương tháng như cũ, trong khi khoản dự phòng đã bị rút bớt.

Thứ ba, chi phí "hậu Tết" thường bị đánh giá thấp: học hành – đầu năm, phí sinh hoạt tăng theo giá, bảo dưỡng xe cộ sau di chuyển, khoản nợ phát sinh trong Tết (quẹt thẻ, vay ngắn hạn, mua trả sau)… Đặc biệt, nếu có sử dụng tín dụng tiêu dùng, áp lực sẽ tăng vì lãi/ phí và kỳ thanh toán thường rơi vào đúng giai đoạn sau Tết.

Thứ tư, yếu tố tâm lý rất quan trọng: khi ngân sách bị âm, mức độ lo lắng tăng mạnh hơn mức thiếu hụt thực tế. Tết là giai đoạn "chi theo cảm xúc", sau Tết là giai đoạn "đối diện con số". Sự chênh lệch đó làm nhiều gia đình cảm thấy căng thẳng, dù thu nhập không đổi.

Tóm lại, bản chất vấn đề nằm ở cấu trúc dòng tiền: Tết làm chi tiêu tập trung, mang tính bắt buộc xã hội và dễ vượt kế hoạch; còn thu nhập thì trải đều theo tháng. Nếu không có quỹ dự phòng và kỷ luật ngân sách, sau Tết rất dễ rơi vào trạng thái "thu không giảm nhưng vẫn thiếu".

Nhu cầu mua sắm của các gia đình gia tăng dịp tết. Ảnh: Gia Hân.

PV: Theo ông, trong dịp Tết, những khoản chi tiêu nào của các gia đình thường vượt quá khả năng cân đối, khiến nhiều người chỉ sau Tết mới nhận ra những hệ lụy không chỉ về tài chính mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe và đời sống sinh hoạt?

PGS.TS. Ngô Trí Long: Trong dịp Tết, "vượt khả năng cân đối" thường không nằm ở một khoản đơn lẻ, mà là tổng hòa của nhiều khoản nhỏ – vừa, cộng dồn trong tâm lý "một năm có một lần", cộng thêm hiệu ứng so sánh và "sĩ diện" xã hội.

Có mấy nhóm chi tiêu dễ trượt khỏi ngân sách nhất và chỉ sau Tết gia đình mới thấy rõ hệ lụy kép - đó là sự hao hụt tài chính đi kèm xáo trộn sức khỏe và sinh hoạt. Cụ thể:

Thứ nhất, chi tiêu "biếu – tặng – mừng" (quà Tết, lì xì, thăm hỏi, hiếu hỉ phát sinh). Đây là nhóm chi mang tính "chuẩn mực xã hội", rất khó cắt giảm vì gắn với quan hệ, thể diện, nghĩa tình. Rủi ro ở chỗ gia đình thường không dự toán theo tổng trần mà đi theo "từng cuộc" (mỗi lần một ít), đến khi cộng lại mới thấy vượt xa dự tính. Hệ lụy sau Tết là hụt dòng tiền, phải bù bằng vay ngắn hạn/ứng lương, tạo áp lực tâm lý kéo dài.

Thứ hai, mua sắm thực phẩm – giỏ quà – đồ đãi khách theo tâm lý "thừa còn hơn thiếu". Đây là khoản dễ đội lên vì vừa muốn "tươm tất", vừa sợ thiếu trước mặt khách. Kết quả hay gặp là mua quá mức, lãng phí thực phẩm, và quan trọng hơn: chế độ ăn đậm năng lượng, nhiều đường – muối – chất béo kéo theo tăng cân, rối loạn tiêu hóa, tăng huyết áp hoặc đường huyết "vọt", làm gián đoạn nhịp sinh hoạt sau Tết.

Thứ ba, chi cho "trải nghiệm" và di chuyển (du lịch, về quê, tụ họp, ăn uống ngoài). Nhiều người chỉ tính tiền vé/đặt phòng mà quên chi phí phát sinh: quà, taxi, phụ phí ngày lễ, ăn uống, vui chơi… Khi "trọn gói cảm xúc" kết thúc, phần còn lại là hóa đơn và cảm giác mệt mỏi vì thiếu ngủ, ăn uống thất thường, khiến tuần làm việc đầu năm dễ hụt hiệu suất.

Thứ tư, mua sắm theo "tín dụng tiêu dùng" (trả góp, quẹt thẻ), đặc biệt cho đồ điện tử, nội thất, làm đẹp. Đây là nhóm nguy hiểm nhất về tài chính vì đẩy gánh nặng sang tương lai trong khi thu nhập sau Tết thường chưa tăng ngay, thậm chí còn "đứt nhịp" vì nghỉ lễ. Khi sao kê về, nhiều gia đình mới nhận ra chi phí thực không chỉ là giá món hàng mà còn là lãi/phí, làm giảm ngân sách cho các khoản thiết yếu tháng 2–3.

Thứ năm, chi cho "giữ hình ảnh" (quần áo mới, trang trí nhà cửa, tiệc tùng). Khoản này không phải lúc nào cũng lớn, nhưng dễ vượt vì tâm lý "đầu năm phải mới – phải đẹp". Hệ lụy thường là sau Tết phải thắt lưng buộc bụng, cắt giảm chi cho sức khỏe, dinh dưỡng lành mạnh hoặc hoạt động thể thao – tức là tiết kiệm sai chỗ.

Tựu trung, những khoản chi "vượt khả năng" dịp Tết thường có 3 đặc điểm: Một là khó nói không vì áp lực xã hội, hai là phát sinh theo chuỗi nên khó thấy tổng, ba là hay bị che bởi công cụ thanh toán làm "mờ cảm giác đau ví". Và đó là lý do sau Tết nhiều người mới giật mình: không chỉ thiếu tiền, mà còn thiếu sức—mệt mỏi, rối nhịp sinh hoạt, ăn uống quá đà, ngủ nghỉ đảo lộn, kéo theo giảm hiệu suất và căng thẳng gia đình.

PV: Vậy theo chuyên gia, các gia đình nên chi tiêu dịp Tết như thế nào để vừa giữ được không khí sum vầy, thoải mái về tinh thần, lại vừa tránh rơi vào áp lực tài chính kéo dài sau Tết?

PGS.TS. Ngô Trí Long: Để "ăn Tết cho trọn" mà không "trả góp sau Tết", gia đình nên coi chi tiêu Tết như một bài toán tối ưu phúc lợi tinh thần trong giới hạn ngân sách, chứ không phải cuộc đua hình thức. Có mấy nguyên tắc cốt lõi:

PGS.TS. Ngô Trí Long – chuyên gia kinh tế, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường giá cả (Bộ Tài chính).

Nguyên tắc thứ nhất:Chốt "trần Tết" trước, rồi mới bàn mua gì. Trước Tết 3–4 tuần, cả nhà thống nhất một con số tối đa (ví dụ 10–15% thu nhập tháng, hoặc một mức cố định phù hợp). Khi đã có "trần", mọi khoản phát sinh sẽ tự bị "lọc" theo câu hỏi: có đáng đổi lấy áp lực sau Tết không? Đây là cách biến cảm xúc thành kỷ luật tài chính mà vẫn văn minh, nhẹ nhàng.

Nguyên tắc thứ hai:Ưu tiên chi cho "kỷ niệm" hơn "vật phẩm". Giá trị lớn nhất của Tết là thời gian chất lượng: bữa cơm đủ đầy, chuyến thăm họ hàng đúng mực, vài hoạt động gắn kết. Nhiều gia đình bị áp lực vì dồn tiền vào quà biếu đắt, mâm cỗ quá sức, trang hoàng phô trương—trong khi hiệu ứng hạnh phúc tăng thêm không tương xứng. Nên đặt thứ tự: Thiết yếu & an toàn (đi lại, sức khỏe, hiếu hỉ cần thiết); Sum vầy (bữa cơm, trải nghiệm chung); Hình thức (trang trí, quà cáp "cho đẹp") — chỉ khi còn dư địa.

Nguyên tắc thứ 3: Lập 4 "phong bì Tết" để không vỡ kế hoạch. Chia ngân sách thành 4 nhóm rõ ràng: Ăn uống – thực phẩm (mua theo danh sách, tránh "tích trữ theo cảm xúc"); Biếu tặng – mừng tuổi (quy định mức theo nhóm đối tượng); Di chuyển – du xuân (đặt trước, giới hạn số chuyến); Dự phòng phát sinh (10–15% tổng ngân sách Tết). Có phong bì dự phòng thì những khoản "bất ngờ" không kéo cả nhà vào vòng xoáy vay mượn.

Nguyên tắc thứ tư:Quy tắc "không nợ vì Tết". Nếu phải quẹt thẻ/ứng trước, hãy tự đặt điều kiện: chỉ mua khi chắc chắn trả hết trong kỳ sao kê gần nhất. Tết là niềm vui ngắn; lãi suất và áp lực là dài. Về bản chất, "vay để tiêu dùng lễ Tết" là đổi tương lai lấy hiện tại, rất rủi ro với gia đình thu nhập trung bình.

Nguyên tắc thứ năm: Quà Tết "đủ lòng, đúng người, đúng mức". Quà biếu nên theo triết lý: tình cảm + sự phù hợp. Một hộp quà vừa phải, đặc sản địa phương, hoặc món quà gắn với sức khỏe người lớn tuổi thường hiệu quả hơn quà đắt nhưng xa nhu cầu. Thông điệp là sự trân trọng, không phải "giá trị hóa đơn".

Nguyên tắc thứ sáu:Hậu Tết phải có kế hoạch "hạ cánh mềm". Ngay sau Tết, gia đình nên: Dành 1 tuần "giảm nhịp" chi tiêu (hạn chế ăn ngoài, mua sắm bù); Rà lại tổng chi Tết, rút kinh nghiệm cho năm sau; Khôi phục tiết kiệm định kỳ ngay từ tháng đầu năm để tránh "hụt hơi" kéo dài.

Tóm lại, chi tiêu Tết khôn ngoan là giữ chuẩn mực văn hóa trong khả năng tài chính, tối đa hóa sự ấm áp—không tối đa hóa hóa đơn. Tết đủ đầy nhất là Tết mà sau đó gia đình vẫn nhẹ lòng, không phải bắt đầu năm mới bằng gánh nặng.

Quỳnh Mai

Nguồn SK&ĐS : https://suckhoedoisong.vn/chuyen-gia-kinh-te-6-nguyen-tac-chi-tieu-de-sau-tet-rung-rinh-tien-169260207190924339.htm