Cổ vật - Di sản quốc gia (*):

7 giờ trướcBài gốc

Quần thể tháp Pô Klong Garai - tiếng Chăm là "Bimong PôKlong Garai" - tọa lạc trên đồi Trầu ở phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa (trước đây thuộc TP Phan Rang - Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận), cách trung tâm Phan Rang - Tháp Chàm khoảng 6 km về phía Tây.

Thể hiện vương quyền - thần quyền

Pô Klong Garai là quần thể tháp Chăm được xây dựng vào cuối thế kỷ XIII - đầu thế kỷ XIV, để thờ vua Pô Klong Garai. Quần thể này hiện tồn tại 3 ngôi tháp. Trong đó, tháp ở hướng Đông là Tháp Cổng, cao 8,56 m; tháp ở hướng Đông Nam là Tháp Lửa (Sang cuh yang apuei), cao 9,31 m và tháp ở phía Tây là Tháp Chính, cao 20,5 m - nơi thờ phụng vua Pô Klong Garai. Ở phía Tây, sau Tháp Chính còn có ngôi miếu xây bằng gạch xi-măng, mái lợp ngói. Đây là nơi thờ phụng hoàng hậu Bia Nai Kuer - vợ vua Pô Klong Garai. Trong quần thể này, hiện vật tượng thờ vua Pô Klong Garai được đặt ở Tháp Chính.

Di tích quần thể tháp Pô Klong Garai ở phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa

Thuở thiếu thời, vua Pô Klong Garai tên là Pô Ong. Sau khi lên ngôi, vua lấy tên hiệu là Pô Klong Garai. Trị vì vương quốc Champa giai đoạn 1151 - 1205, Pô Klong Garai được ghi nhận là vị vua tài ba, anh minh; chăm lo phát triển kinh tế, chính trị, ngoại giao. Đặc biệt, vua có công dẫn thủy nhập điền, chăm lo đời sống dân chúng ấm no, hạnh phúc. Ông đã chỉ dẫn dân chúng đào 2 con mương ở hai bên để dẫn nước vào ruộng - ngày nay vẫn còn lưu dấu, gọi là mương Chăm.

Cuộc đời và sự nghiệp của vua Pô Klong Garai gắn với sự tích thần thoại khá ly kỳ, được người dân địa phương ngưỡng vọng và nhớ ơn. Dấu tích của những công trình ấy hiện vẫn còn, như đập Nha Trinh ngày nay. Không chỉ tưởng nhớ và ghi công vua Pô Klong Garai, dân chúng còn tôn thờ ông như một vị thần.

Tượng thờ vua Pô Klong Garai trong quần thể tháp Chăm nêu trên là tác phẩm nghệ thuật cổ quý hiếm. Hình ảnh nhà vua được tạc thành phù điêu bán tượng trên một trụ đá hình tròn. Tượng được chạm trổ cẩn trọng, khéo léo trên chất liệu đá, thể hiện tính mỹ thuật cao và tay nghề tinh mỹ của nghệ nhân Chăm thời cổ.

Trụ đá hình tròn này vốn là một Linga - được gọi là Mukhalinga - nhưng không có đầu thần Shiva mà lại điêu khắc hình ảnh vua Pô Klong Garai. Đó cũng là hình ảnh trừu tượng của một vị thần tối cao - thần Shiva.

Hiện vật này là sự kết hợp độc đáo giữa tinh thần tôn giáo Ấn Độ và tư duy tín ngưỡng bản địa, thể hiện vương quyền và thần quyền nhất thể. Sự kết hợp phong cách này được thể hiện ở tượng thờ vua Pô Klong Garai và phù điêu vua Pô Rômê, cũng được phát hiện ở Ninh Thuận trước đây.

Với tượng thờ vua Pô Klong Garai trong quần thể tháp Chăm nêu trên, vua có khuôn mặt thanh tú, ria mép thưa hơi vểnh lên, chòm râu cằm nhọn, miệng tròn, đôi mắt hơi xếch. Đầu vua đội chiếc vương miện hình trụ tròn, vành trang trí bằng dải hình hoa văn 4 cánh, phía dưới lộ ra bộ tóc được tết rất tinh tế. Vua đeo vòng cổ hình xoắn ốc, có dải hoa văn hình hoa 4 cánh nằm giữa 2 hàng hạt ngọc; tai đeo hạt bảo thạch hình quả trứng nhọn.

Đế tượng thờ (hay bệ Yoni) lớn hình chữ nhật cũng làm bằng đá, dài 147cm, rộng 94 cm, cao 24 cm, có rãnh chạy quanh tượng hình trụ kéo dài đến hết phần lồi. Bệ tượng thờ này được trang trí 2 đường gờ nổi, đối nhau qua một dãy hạt tròn ở giữa.

Tượng thờ vua Pô Klong Garai. Ảnh: TƯ LIỆU

Hoa văn trang trí chủ đạo trên tượng thờ vua Pô Klong Garai có hai dạng chính. Trong đó, hoa văn hình bông hoa 4 cánh (nhiều lớp đối xứng ở các hướng khác nhau) được chạm trổ trên phần vành vương miện và vòng cổ. Các hoa văn hình xoắn ốc cách điệu cũng xuất hiện trên vương miện và vòng cổ, còn hoa văn hình trứng nhọn thì ở hai bên tai.

Những họa tiết này thường xuất hiện trên các tượng thờ trong những đền thờ của người Chăm, nhất là ở khu vực Bình Thuận - Ninh Thuận trước đây, như một đặc trưng trang trí trong giai đoạn nhất định.

2 hình tượng, 2 chức năng

Bảo vật quốc gia tượng thờ vua Pô Klong Garai có niên đại vào khoảng thế kỷ XVI-XVII. Tượng thờ vua Pô Klong Garai được đánh giá là tác phẩm điêu khắc thể hiện hình ảnh thần - vua rất đặc biệt trong nghệ thuật cổ Champa.

Sự kết hợp hoàn hảo yếu tố thần quyền - vương quyền đã tạo ra một loại tượng thờ mang 2 hình tượng và 2 chức năng. Trong tác phẩm điêu khắc này, nghệ nhân Champa đã thể hiện thật khéo léo và độc đáo hình ảnh vị thần tối cao Shiva (tượng trưng cho sự hủy diệt, huyền ảo, uy quyền, bất diệt), cùng hình ảnh vị vua oai nghiêm, đầy sáng tạo trong việc điều hành vương quốc và chăm lo cho hạnh phúc của người dân.

"Có thể xếp tượng thờ vua Pô Klong Garai vào danh sách những tác phẩm điêu khắc thể hiện thành công nhất hình tượng Mukhalinga nhưng không có đầu thần Shiva mà lại có đầu tượng vua gắn vào Linga. Đây là hình ảnh trừu tượng về thần Shiva và thần - vua của nghệ thuật Hindu giáo" - hồ sơ di sản của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch nhận định.

Theo các chuyên gia, tượng thờ vua Pô Klong Garai có giá trị đặc biệt vì còn mang tính lịch sử - đánh dấu một giai đoạn phát triển thịnh đạt của vương quốc Champa. Đây là một trong những vương quốc cổ, gắn liền với sự nghiệp vua Pô Klong Garai của dân tộc Chăm. Bức tượng này còn thể hiện những đặc trưng tôn giáo và tín ngưỡng, văn hóa xã hội, cũng như nghệ thuật điêu khắc của vùng đất Panduranga ở thời kỳ phát triển cao kéo dài suốt nhiều thế kỷ.

Tượng thờ vua Pô Klong Garai đánh dấu một sự chuyển tiếp trong nghệ thuật điêu khắc tượng thờ ngày xưa. Tượng thờ giai đoạn đầu chủ yếu thuộc dạng Linga của Ấn Độ, sau đó thể hiện dạng những bức phù điêu bán tượng hình trụ.

"Tượng thờ vua Pô Klong Garai là tác phẩm nghệ thuật điêu khắc độc đáo mang đậm nét đặc trưng, phong cách văn hóa Champa giai đoạn sau cùng, ảnh hưởng đến các di tích và tác phẩm nghệ thuật đương thời, nhất là tại không gian văn hóa Chăm ở vùng Ninh Thuận" - hồ sơ di sản nhấn mạnh.

Quần thể tháp Pô Klong Garai là công trình kiến trúc nghệ thuật còn khá nguyên vẹn, được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia ngày 29-4-1979.

Đến ngày 22-12-2016, quần thể tháp Pô Klong Garai được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt.

(Còn tiếp)

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 27-12

Yến Anh

Nguồn NLĐ : https://nld.com.vn/co-vat-di-san-quoc-gia-196260101221909644.htm