Con đường để Mỹ và Iran khép lại xung đột

4 giờ trướcBài gốc

Đây là thời điểm vừa chứa đầy hy vọng lẫn tuyệt vọng đối với bất kỳ ai mong muốn quan hệ Mỹ - Iran được cải thiện.

Theo CNN, Tổng thống Donald Trump vừa công bố phái đoàn Mỹ sẽ tới Pakistan vào ngày 20/04 để đàm phán vòng hai, trong khi Iran được cho sẽ tới vào ngày 21/4.

Tuy nhiên, truyền thông nhà nước Iran IRNA cho biết Tehran chưa có kế hoạch tham gia các cuộc đàm phán mới với Mỹ.

Ngày 20/4, khi được hỏi liệu Tehran có ý định tham gia các cuộc đàm phán ở Islamabad hay không, lãnh đạo Ủy ban An ninh quốc gia của Quốc hội Iran Ebrahim Azizi nói rằng "Iran hành động dựa trên lợi ích quốc gia" và sẽ làm bất cứ điều gì cần thiết để "bảo đảm lợi ích và an ninh của đất nước".

Trước đó, phái đoàn của hai nước đã gặp trực tiếp vào hôm 11/4 - lần đầu tiên sau một thập kỷ - và thảo luận nhằm đạt được thỏa thuận hòa bình lâu dài. Đáng chú ý, những người dẫn đầu không phải là nhà ngoại giao, mà là chính trị gia quyền lực, bao gồm Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf. Điều này cho thấy mức độ nghiêm túc của hai bên đối với tiến trình đàm phán.

Nhưng mặt khác, căng thẳng giữa hai nước vẫn ở mức rất cao và vòng đàm phán chưa thể tạo ra một thỏa thuận.

Theo Seyed Hossein Mousavian - cựu chủ tịch Ủy ban Quan hệ Đối ngoại của Hội đồng An ninh Quốc gia Iran, đồng thời là cộng tác viên nghiên cứu thỉnh giảng tại Đại học Princeton, "chìa khóa" hiện nay nằm ở cách tiếp cận.

"Cả Iran và Mỹ cần từ bỏ ảo tưởng có thể đánh bại hoàn toàn đối thủ lâu năm, và thừa nhận phải tôn trọng lợi ích của nhau", Foreign Affairs dẫn lời ông.

Phó tổng thống Mỹ JD Vance họp báo sau cuộc đàm phán 21 giờ giữa Mỹ và Iran tại Islamabad ngày 12/4. Ảnh: Reuters.

Nút thắt

Cho đến nay, các vấn đề cản trở thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran không còn xa lạ. Washington muốn Tehran từ bỏ uranium đã làm giàu, ngừng phát triển thêm vật liệu hạt nhân và trao quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Tehran được cho từ chối tất cả yêu cầu này.

Theo ông Mousavian, đối với Iran, quyền làm giàu uranium gắn liền với vấn đề chủ quyền, khả năng răn đe và niềm tự hào dân tộc. Trong khi đó, eo biển Hormuz là tài sản chiến lược thiết yếu - vừa hỗ trợ thương mại, vừa mang lại đòn bẩy địa chính trị như cuộc chiến đã cho thấy.

Ngoài những bất đồng cụ thể, thất bại của cuộc đàm phán còn đến từ cách nhìn nhận khác nhau về sức mạnh. Iran bước vào đàm phán với tâm thế kiên cường, khi đã trụ vững trước các cuộc tấn công phối hợp giữa Mỹ và Israel.

Ngược lại, Mỹ cũng tin rằng mình đang nắm lợi thế. Dù thất vọng trước sự kiên trì của Tehran, các lãnh đạo Mỹ cho rằng họ đã gây ra thiệt hại khôn lường cho bộ máy quân sự và an ninh của Iran, đồng thời nhận định việc gây sức ép liên tục, tối đa có thể buộc nước này phải nhượng bộ

Cả hai cách nhìn này khiến việc phá vỡ thế bế tắc trở nên đầy khó khăn.

Cơ hội nào cho hòa bình?

Dù vậy, việc hai bên có thể tiếp tục đối thoại cho thấy vẫn còn con đường phía trước.

Theo ông Mousavian, trước hết, cần duy trì lệnh ngừng bắn, bởi nếu xung đột tái diễn, cơ hội cho đàm phán dài hạn có thể bị đóng lại. Ngừng bắn cũng giúp xây dựng phần nào thiện chí, mở đường cho các biện pháp xây dựng lòng tin như viện trợ nhân đạo, nới lỏng một phần trừng phạt, hoặc thỏa thuận kỹ thuật về hàng hải.

Ví dụ, hai bên có thể thiết lập hành lang hàng hải chung để đảm bảo lương thực, thuốc men và nhiên liệu đến được bờ biển Iran. Tehran cũng có thể trả tự do công dân nước ngoài bị giam giữ và cho phép nhân viên Hội Chữ thập đỏ vào nước này nếu Washington tạm thời đình chỉ một số lệnh trừng phạt.

Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif gặp gỡ Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf. Ảnh: Reuters.

Bên cạnh đó, Washington và Tehran có thể cần xem xét thay đổi cách tiếp cận.

Ông Mousavian nhận định thay vì chỉ mặc cả về các yêu sách, hai bên cần bắt đầu bằng việc xác định mục tiêu chung: Mối quan hệ ổn định, không đối đầu, và tiến tới bình thường hóa hoàn toàn.

Nói cách khác, giới chức Iran và Mỹ nên tìm cách tạo ra một động lực mà họ có thể giải quyết các tranh chấp thông qua ngoại giao trực tiếp và hợp tác về vấn đề cùng quan tâm.

Điều này sẽ giúp làm rõ đâu là “lằn ranh đỏ” thực sự, từ đó khiến việc thỏa hiệp trở nên dễ dàng hơn.

Cả hai quốc gia cũng cần từ bỏ giả định rằng mình đang nắm ưu thế. Dù mỗi bên đều tuyên bố chiến thắng, thực tế là cả Washington và Tehran đều sở hữu những “lá bài” mạnh nếu xung đột tiếp diễn.

Khi chấp nhận thực tế này, hai quốc gia mới có thể sẵn sàng nhượng bộ về các mục tiêu cốt lõi, đặc biệt là chương trình hạt nhân của Iran.

Theo ông Mousavian, một số thỏa thuận có thể khả thi nếu Mỹ từ bỏ yêu cầu Iran ngừng hoàn toàn việc làm giàu uranium. Ví dụ, Washington có thể công nhận quyền làm giàu của Iran theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân, đổi lại Tehran cam kết không thực hiện quyền này trong một khoảng thời gian nhất định để xây dựng lòng tin.

Theo báo cáo của Washington Post và New York Times, Mỹ đã tìm cách đình chỉ làm giàu uranium trong 20 năm, trong khi Iran đề nghị 5 năm.

“Cả hai có thể đạt thỏa hiệp ở mức trung gian, có lẽ là 10 năm”, ông Mousavian cho hay.

Đồng thời, Iran có thể cam kết rằng khi nối lại hoạt động, mức làm giàu sẽ không vượt quá 3,67% - thấp hơn nhiều so với ngưỡng chế tạo vũ khí hạt nhân nhưng đủ phục vụ nhu cầu năng lượng.

Tehran cũng sẽ cần chấp nhận cơ chế giám sát chặt chẽ của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế.

Ngoài ra, Iran có thể thành lập một liên danh làm giàu uranium khu vực với các nước Arab láng giềng, nhằm chia sẻ và kiểm soát chung những hoạt động nhạy cảm, qua đó giảm lo ngại về phổ biến vũ khí hạt nhân.

Giải quyết vấn đề hạt nhân sẽ giúp hai bên tiến gần tới thỏa thuận, nhưng vẫn còn bất đồng khác, đặc biệt là về eo biển Hormuz.

Washington và Tehran cần cam kết đảm bảo tự do hàng hải theo luật pháp quốc tế. Đồng thời, việc giải quyết căng thẳng về tuyến đường thủy này có thể cần sự tham gia của tất cả 8 quốc gia vùng Vịnh Ba Tư.

“Để thiết lập khuôn khổ an ninh và hợp tác tập thể ở vùng Vịnh Ba Tư, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thậm chí có thể yêu cầu Tổng thư ký Liên Hợp Quốc triệu tập diễn đàn thường trực - nơi các quốc gia trên và thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an giải quyết tranh chấp - cùng một lực lượng đặc nhiệm về an ninh hàng hải”, ông Mousavian chia sẻ.

Bên cạnh đó, Israel cũng là nhân tố quan trọng. Theo ông Mousavian, Mỹ có đủ ảnh hưởng tới Israel để kiềm chế các hành động làm leo thang căng thẳng, từ đó đóng vai trò trung gian giúp giảm đối đầu trong khu vực.

“Vòng đàm phán vừa qua thất bại vì mỗi bên đều giữ chặt yêu sách của mình”, ông cho biết. “Trong các cuộc đàm phán tiếp theo, họ cần điều chỉnh kỳ vọng, định nghĩa lại ‘thành công” và chuẩn bị cho những thỏa hiệp cần thiết”.

“Nếu không, kết quả sẽ là sự quay lại của đối đầu - với hậu quả mà không bên nào có thể kiểm soát hay dự đoán”, ông cảnh báo.

Binh sĩ Mỹ trên một tàu chiến tham gia thực thi lệnh phong tỏa hàng hải Iran. Ảnh: CENTCOM.

Giới hạn trung lập

Cuộc đối đầu quân sự gần đây giữa Mỹ - Israel và Iran cũng là thời khắc mang tính “phơi bày”, khi cho thấy khái niệm “trung lập” gần như không còn khả thi trong bối cảnh khu vực hiện nay, đặc biệt tại Trung Đông.

Theo Khalid Al-Jaber - giám đốc điều hành của Hội đồng Trung Đông về các vấn đề toàn cầu - mối đe dọa hiện nay không chỉ đến từ quân đội chính quy mà còn từ sự kết hợp của nhiều công cụ: Lực lượng dân quân, tấn công mạng, gây áp lực kinh tế và kiểm soát tuyến hàng hải.

Sự phức tạp này khiến việc chỉ sử dụng các công cụ truyền thống, như ngoại giao hay quân sự, để xử lý khủng hoảng trở nên khó khăn hơn.

Ngoài ra, khi các công cụ xung đột lan rộng như phong tỏa tuyến hàng hải đe dọa nguồn cung năng lượng toàn cầu, bất cứ quốc gia nào, dù nỗ lực đến đâu, cũng khó tránh khỏi bị cuốn vào vòng xoáy khủng hoảng.

Chẳng hạn, Qatar đã dành nhiều năm đóng vai trò trung gian giữa Washington và Tehran, duy trì kênh liên lạc với mọi bên. Thế nhưng, chỉ vài giờ sau khi chiến tranh nổ ra, nước này vẫn phải hứng chịu các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng “dân sự và năng lượng.

Ông Trump cáo buộc Iran vi phạm thỏa thuận ngừng bắn Ngày 19/4, Tổng thống Trump cáo buộc Iran vi phạm thỏa thuận ngừng bắn, khi lực lượng Iran nã súng vào tàu di chuyển gần eo biển Hormuz. Ông Trump đe dọa sẽ tấn công hạ tầng trọng yếu của Iran từ phi Tehran chấp nhận các thỏa thuận do Mỹ đưa ra.

Minh An

Nguồn Znews : https://znews.vn/con-duong-de-my-va-iran-khep-lai-xung-dot-post1645055.html