Cọn nước - tri thức bản địa độc đáo của đồng bào Thái trong thung lũng Bình Chuẩn (Nghệ An)

2 giờ trướcBài gốc

Hàng trăm năm qua, từ khi khai khẩn ruộng, định cư, lập bản, cộng đồng dân tộc Thái nơi đây đã sử dụng những "cọn nước" ("Pặt nặm") lấy nước từ các dòng suối Khe Cố, Khe Chon, Khe Chọi và Khe Mét chảy từ đại ngàn Pù Huống để tưới cho những diện tích ruộng ở vị trí cao hơn mặt suối từ 1 đến gần 3m, tạo nên những thửa ruộng bậc thang Na Cọ, Nà Bó… trù phú.

Hệ thống cọn nước góp phần làm nên những “mùa vàng” ở bản Na Cọ - 1 trong 7 bản của xã Bình Chuẩn (tỉnh Nghệ An). Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Hiện nay, thung lũng Bình Chuẩn có hơn 180ha ruộng lúa nước, trong đó có hơn 80ha diện tích "sống" nhờ gần 60 cọn nước ngày đêm cần mẫn xoay guồng, cung cấp nước tưới tự chảy. Cọn nước không chỉ là phương tiện phục vụ thủy lợi, thể hiện nét đẹp, sự sáng tạo và khéo léo, tinh thần vượt qua khó khăn trong lao động sản xuất mà là nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Thái ở thung lũng Bình Chuẩn.

Thung lũng Bình Chuẩn có hơn 180ha diện tích trồng lúa nước. Trong đó có hơn 80ha ruộng lúa cao từ 1 đến 3 mét so với mực nước suối, phải nhờ đến hệ thống cọn nước cung cấp nước tưới để tạo nên những mùa vàng. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Trên suốt chiều dài hàng chục km dọc suối Khe Mét chạy qua cánh đồng Na Bó (xã Bình Chuẩn, tỉnh Nghệ An) có hàng chục cọn nước được dựng lên để trực tiếp lấy nước suối tắm mát cho ruộng đồng. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Đối với đồng bào Thái ở thung lũng Bình Chuẩn, cọn nước đã có từ lâu đời, đây là công cụ quen thuộc trong canh tác nông nghiệp. Cọn nước là yếu tố quan trọng làm nên sự thành bại của mỗi vụ lúa ở những thửa ruộng ở vị trí cao. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Trong thung lũng xã Bình Chuẩn (tỉnh Nghệ An), đồng bào Thái đã chế tác và sử dụng những “cọn nước” khổng lồ ngày đêm vận chuyển nước từ các khe suối lên cao, tưới cho đồng ruộng theo hình thức tự chảy. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Vị trí những cọn nước luôn nằm bên bờ suối, không nằm ở vị trí giữa dòng chảy và được khảo sát kỹ để vừa tiết kiệm chi phí, công sức lắp đặt, vừa đảm bảo sự vận hành lâu dài, liên tục, bền bỉ của cọn nước. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Sức bền, độ chắc chắn của bánh quay cọn nước có được nhờ hàng trăm cọc nứa, tre già đan chéo, liên kết với nhau với những nút buộc bằng dây lạt, dây mây tại điểm giao nhau. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Cận cảnh một trục quay của cọn nước được cấu thành bởi hàng chục ống nứa dài cắm vào thân trục quay. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Nhờ độ nghiêng hợp lý khi gắn kết trên vành bánh xe của cọn nước, hàng trăm ống nứa đựng nước múc ở lòng suối khi lên cao sẽ tự đổ vào máng gom và theo hệ thống đường dẫn để đổ về vào chân ruộng. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Sức nặng của cọn nước được nâng đỡ bởi hệ thống cột nâng, chân cột nâng được cắm sâu vào lòng suối và được kè đá trong sọt đan bằng tre, nứa để tăng độ chắc chắn, luôn giữ cho trụ cột và bánh xe cọn nước thẳng đứng. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Trên vành bánh quay của cọn nước được gắn hàng trăm ống nứa để có hướng hơi nghiêng để đựng nước từ mặt suối rồi dâng lên cao theo chiều quay của bánh xe cọn nước. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Mỗi cọn nước là một hệ thống cấu trúc hài hòa gồm nhiều bộ phận, trong đó “linh hồn” của cọn nước là hàng chục, thậm chí hàng trăm ống nứa dài đều nhau cùng cắm vào tâm trục gỗ, tạo độ chắc chắc cho “vành bánh xe” có chu vi từ 7 đến 15m. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Ở những vị trí có dòng chảy mạnh, người dân tạo thêm nhiều trụ đỡ giúp cọn nước đứng vững, vận hành bền bỉ. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Để hạn chế các loại rác, cành, lá cây rừng bị mắc vào cánh quạt, ống đựng nước làm nặng quá trình vận hành của bánh quay và trục quay, người dân dựng nên hàng rào chắn trên suối trước cọn nước để chặn các loại rác trôi vào khu vực cọn nước. Ảnh: Xuân Tiến - TTXVN

Xuân Tiến/TTXVN

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa : https://thethaovanhoa.vn/con-nuoc-tri-thuc-ban-dia-doc-dao-cua-dong-bao-thai-trong-thung-lung-binh-chuan-nghe-an-2026051715121759.htm