Cuộc cách mạng hàng nghìn năm tới từ khung cửi

2 giờ trướcBài gốc

Tác giả: Kassia St Clair/ Huy Hoàng & NXB Thanh niên

Đời sợi

Cuốn sách chứa đựng 13 câu chuyện khác nhau giúp minh họa ý nghĩa to lớn của các loại vải vóc xuyên suốt 30.000 năm lịch sử, từ thời tiền sử đến những nền văn minh ở Trung Đông và Ai Cập cổ đại. Lịch sử thế giới thể hiện qua những bộ long bào bằng lụa của các hoàng đế đến những loại vải đã thúc đẩy Cách mạng Công nghiệp và cuối cùng đến những loại vải được tổng hợp trong phòng thí nghiệm, thứ cho phép con người đi xa hơn và nhanh hơn bao giờ hết.

Cuộc cách mạng hàng nghìn năm tới từ khung cửi

Vải vóc vốn đắt đỏ, bởi quy trình sản xuất tốn nhiều thời gian. Từ xa xưa, con người đã không ngừng cải tiến khung cửi để vải dệt đẹp và nhanh hơn, nhằm gia tăng lợi nhuận.

Hàng nghìn năm qua, khung cửi luôn được cải tiến để vải dệt ra đều và đẹp hơn. Ảnh minh họa: PNVN.

Mọi tấm vải đều bắt đầu từ một cuộn sợi xoắn (twist). Từ kéo sợi/xe sợi (spinning) ngày nay gợi nhớ đến hành động quay tròn (twirling), giống như cách hoạt động của một đồ chơi con quay (spinning top), nhưng ban đầu nó có nghĩa là kéo và xoắn cùng lúc, tương tự kéo đường ở dạng sợi vòng quanh chiếc que để làm kẹo bông trong một hội chợ.

Hành động tương tự được áp dụng khi xe các sợi xơ/sợi đơn (fibre) mảnh bằng tay để tạo thành sợi thành phẩm (thread) chắc hơn và hữu ích hơn. Sợi xơ len, lanh hay bông, thứ ngắn hơn, mịn hơn và do đó khó thao tác hơn, đều được kéo ra từ một khối nguyên liệu lớn, rời rạc và cùng lúc được xoắn lại thành sợi xoắn (yarn).

Việc này đòi hỏi phải có sự tập luyện: Nếu không đều tay thì sợi thành phẩm sẽ bị nổi cục sần sùi trong khi thao tác quá nhanh hoặc quá chậm thì thành phẩm sẽ bị quá mỏng hoặc quá dày.

Vòng xoắn có thể theo chiều kim đồng hồ để cho ra sợi xoắn Z (Z-twist) hoặc ngược chiều kim đồng hồ để cho ra sợi xoắn S (S-twist). Tuy nhiên, điều quan trọng là xoắn đúng độ: Sợi xoắn quá lơi sẽ bị yếu nhưng nếu xoắn quá chặt thì sợi sẽ tự oằn lại, dễ thắt nút và rối tung lên khi thao tác với nó.

Thợ kéo sợi (spinner) lành nghề là thành quả của nhiều giờ luyện tập lặp đi lặp lại và thường là dưới sự hướng dẫn của một người thầy giỏi sẵn sàng dạy cho học trò những điều tinh tế của nghề thủ công này.

Có nhiều cách để xe sợi, và những phương pháp được người thợ lựa chọn sẽ tùy thuộc vào văn hóa, tính cách cá nhân cũng như sản phẩm họ muốn tạo ra và chất liệu họ đang sử dụng.

Một số người xoắn sợi xơ giữa tay với ngón chân cái hoặc bắp đùi trong khi những người khác dùng con suốt (spindle), một trục thường dài khoăng 30 cm, thậm chí dùng một cây gậy có đầu móc (dùng con suốt cho người thợ một lợi thế bởi vì họ sẽ có chỗ để cuộn sợi thành phẩm ngăn sợi bị rối). Cùng một cộng đồng có thể sử dụng nhiều phương pháp khác nhau.

Sau đó, sợi thành phẩm có thể được sử dụng trực tiếp hoặc được chập thêm với những sợi khác để tạo thành một sợi dày hơn, khỏe hơn, thích hợp cho những công việc nặng hơn.

Một khi đã được xe xong, sợi thành phẩm có thể được dùng vào đủ loại mục đích: Bện lại với nhau để làm dây hoặc thừng; đan hoặc, tất nhiên, để dệt. Dệt về cơ bản là quá trình đan xen các bộ sợi với nhau để tạo thành một tấm liền lạc.

Theo truyền thống, sẽ có hai bộ sợi được dệt vào nhau theo góc vuông. Sợi dọc hay sợi khổ (warp) được căng cố định trên khung cửi để không bị rối, trong khi đó sợi ngang hay sợi mành (weft) sẽ được kiên nhẫn luồn qua. Có vô số cách để dệt các sợi lại với nhau.

Cách đơn giản nhất là dệt trơn hoặc dệt tabby, trong đó mỗi sợi mành sẽ đi lên trên một sợi khổ rồi lại luồn xuống dưới sợi khổ tiếp theo. Những cách dệt phức tạp hơn, ví dụ những cách dệt mà sợi mành sẽ đi lên trên hoặc luồn xuống dưới nhiều sợi khổ, sẽ có thể cho ra những tấm vải với hoa văn và đường nét đa dạng.

Ví dụ, vải chéo (twill), thường dùng để làm đồ denim, được dệt bằng cách cho sợi mành đi lên trên một sợi khổ rồi luồn xuống dưới hai sợi khổ khác (hoặc nhiều hơn); tấm vải hoàn thiện sẽ có những đường chéo in hằn và rất khó rách.

Với các quy trình liên quan đến việc dệt vải rất tỉ mỉ cũng như các nguyên liệu thô rất mềm, mỏng manh và khó xử lý thì một loạt công nghệ đã được phát triển để hỗ trợ cho ngành săn xuất văi là lẽ tự nhiên.

Một số công nghệ đi kèm với công đoạn xe sợi, ví dụ con suốt được nhắc ở trước và búp sợi (distaff), thứ được dùng để giữ số lượng lớn sợi thô chưa xe. Những công nghệ khác, ví dụ khung cửi, được dùng cho công đoạn dệt. Về cơ bản, khung cửi là một công cụ dùng để giữ căng các sợi khổ.

Một trong những loại xuất hiện sớm nhất, khung cửi dây đeo lưng (back strap), sử dụng trọng lượng của cơ thể người để tạo độ căng cho sợi. Một loại khác, phổ biến ở Ai Cập cổ đại, được gọi là khung cửi sợi dọc (warp-weighted loom).

Nó có một thanh ngang trên cao để treo các sợi khổ gắn một vật nặng ở đầu dưới mỗi sợi. Bất kể khung cửi được thiết kế như thế nào thì sợi mành cũng sẽ được luồn từ cạnh này sang cạnh kia của khung cửi để dệt nên tấm vải bằng từng sợi một.

Về sau, một số thiết kế khung cửi phức tạp hơn ra đời, cho phép người thợ dệt có thể nâng một số sợi khổ lên để có thể nhanh chóng luồn sợi mành qua khe hở, được gọi là miệng thoi (shed), chỉ trong một lần đưa thoi. Được gọi là khung dệt có trục nâng sợi (heddle loom), công nghệ này được sử dụng sớm nhất ở Ai Cập vào khoăng năm 2.000 TCN.

Kassia St Clair/ Huy Hoàng & NXB Thanh niên

Nguồn Znews : https://znews.vn/cuoc-cach-mang-hang-nghin-nam-toi-tu-khung-cui-post1653606.html