Cuộc cạnh tranh kỳ lạ giữa tác phẩm nghệ thuật AI và thủ công

2 giờ trướcBài gốc

Tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA) ở New York, đám đông khán giả - những người vốn nổi tiếng là thiếu kiên nhẫn - đang đứng chôn chân trung bình 38 phút trước tác phẩm sắp đặt "Unsupervised" khổng lồ của Refik Anadol. Con số này cao gấp 76 lần so với cái liếc mắt 28 giây hờ hững mà họ thường dành cho một bức tranh kinh điển. Cùng lúc đó, tại các sàn đấu giá lấp lánh ánh đèn, những tác phẩm sinh ra từ thuật toán đang được gõ búa với mức giá bảy con số, hợp pháp hóa vị thế của AI trong ngôi đền thiêng của cái đẹp.

Nhưng nghịch lý thay, chính cái thị trường vừa trải thảm đỏ đón AI ấy lại đang chứng kiến một cuộc "đào tẩu" ngoạn mục ở chiều ngược lại: doanh số của những bức tranh thủ công khổ nhỏ, những vật thể hữu hình và khiêm tốn nhất, bất ngờ tăng vọt 66%. Hai xu hướng này, tưởng chừng như nước với lửa - một bên là sự vô tận của máy móc, một bên là sự hữu hạn của bàn tay con người - đang cùng lúc tăng tốc.

"Chiến thắng kiểu Pyrrhic" của AI

Không thể phủ nhận rằng năm 2026 đánh dấu sự chiến thắng của Trí tuệ nhân tạo (AI) về thể chế. Những lập luận hoài nghi về việc liệu AI có phải là nghệ thuật hay không giờ đây đã trở nên lỗi thời trước sức mạnh của những con số và sự công nhận từ giới thượng lưu. MoMA đã không ngần ngại biến Refik Anadol thành "gương mặt thương hiệu" mới, chứng minh rằng dữ liệu cũng có thể "gợi cảm" và "mê hoặc" không kém gì sơn dầu.

Christie’s đã bán bức chân dung AI đầu tiên với giá gấp 60 lần mức ước tính. Và gần đây nhất, vào tháng 11.2024, Sotheby’s đã tạo nên cơn địa chấn khi gõ búa bức tranh của robot nghệ sĩ Ai-Da với giá 1,08 triệu USD. Tiền là thật. Những bức tường bảo tàng treo tranh là thật và sự hiện diện của tranh AI không còn là một thử nghiệm bên lề.

Minh họa các nghệ sĩ cầm biểu ngữ phản đối sự bóc lột của AI đối với sự sáng tạo của con người

Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang của những con số triệu đô ấy là một sự rạn nứt sâu sắc trong lòng cộng đồng sáng tạo - những người vốn dĩ là linh hồn của thị trường này. Sự hấp dẫn của tranh AI được ví như một "chiến thắng kiểu Pyrrhic" – một thắng lợi gây tổn thất lớn đến mức nó mang mầm mống của sự thất bại. Trong khi các nhà đấu giá và bảo tàng say sưa với sự mới lạ và khả năng thu hút đám đông của công nghệ, thì một làn sóng phẫn nộ chưa từng có đang dâng cao từ phía các nghệ sĩ truyền thống.

Tháng 2.2025, một bức thư ngỏ với hơn 6.000 chữ ký của các nghệ sĩ đã được gửi đi, cáo buộc các mô hình AI đang "bóc lột chất xám con người mà không có sự cho phép hay trả công". Đây không phải là tiếng than khóc của những kẻ sợ mất việc, mà là một cuộc kháng cự có tổ chức về mặt đạo đức và pháp lý. 700 nghệ sĩ tên tuổi đã phát động những cuộc tấn công trực diện vào các công ty công nghệ về vấn đề bản quyền dữ liệu huấn luyện. Điều này tạo ra một tình thế lưỡng nan cho các nhà sưu tập và giám tuyển: Bạn không thể phủ nhận giá trị của AI khi nó đang được treo ở MoMA, nhưng bạn cũng không thể phớt lờ thực tế rằng nó đang bị cộng đồng nghệ thuật coi là "kẻ cắp".

Thị trường nghệ thuật toàn cầu, vốn đã co lại còn 57,5 tỉ USD vào năm 2024 (giảm 12%), đang tìm kiếm sự "cứu đỗi" từ AI. Tuy nhiên, cái giá phải trả là sự rạn nứt trong mối quan hệ giữa nghệ sĩ và công chúng. Tranh AI đã thắng trong cuộc đua vào bảo tàng, nhưng song song đó là sự tôn trọng và đồng thuận của tầng lớp sáng tạo tinh hoa cũng mất đi.

Tại sao tranh khổ nhỏ lại đánh bại dữ liệu vô tận?

Nếu như sự thống trị của AI tại các bảo tàng lớn là câu chuyện của sự choáng ngợp, thì xu hướng tiêu dùng thực tế của năm 2026 lại kể một câu chuyện hoàn toàn khác, thầm lặng nhưng quyết liệt hơn. Dữ liệu thị trường cho thấy một sự dịch chuyển hành vi đáng kinh ngạc: các bức tranh thủ công có kích thước dưới 40 inch vuông (khoảng 25cm x 25cm) đã chứng kiến mức tăng trưởng mua sắm lên tới 66% trong năm 2025, chiếm tới 40% tổng số lượng tác phẩm nghệ thuật được giao dịch.

Các nhà sưu tập đang hào hứng xem xét và tương tác trực tiếp với các tác phẩm vật lý, thể hiện sự khao khát những vật thể hữu hình và độc bản trong kỷ nguyên số.

Tại sao giữa kỷ nguyên của những màn hình LED khổng lồ và những tác phẩm AI hoành tráng, người ta lại đổ xô đi mua những bức tranh nhỏ bé? Câu trả lời nằm ở tâm lý "mệt mỏi kỹ thuật số". Trong một thế giới mà bất cứ ai cũng có thể tạo ra hàng nghìn hình ảnh lộng lẫy chỉ bằng một câu lệnh trong vài giây, sự "hoàn hảo" và "vô tận" của AI bỗng trở nên rẻ rúng. AI đã giải quyết bài toán về hiệu suất, nhưng lại tạo ra khả năng sao chép vô hạn - điều hoàn toàn trái ngược với nguyên tắc cốt lõi tạo nên giá trị của nghệ thuật: sự khan hiếm và tính độc bản.

Một tác phẩm của Refik Anadol, dù đẹp đến đâu, vẫn là kết quả của những thuật toán có thể tái tạo. Ngược lại, một bức tranh sơn dầu khổ 12x12 inch, với những vết cọ lồi lõm, những sai sót của bàn tay con người, và mùi của sơn dầu khô, trở thành một vật thể duy nhất không thể thay thế. Sự gia tăng đột biến của tranh khổ nhỏ không phải diễn ra bất chấp sự thành công của AI, mà chính là nhờ vào nó. AI càng tạo ra nhiều nội dung ảo, con người càng khao khát những vật thể thực.

Thị trường tầm trung là minh chứng rõ ràng nhất cho xu hướng "trả thù của cái thực" này. Trong khi doanh số đấu giá mỹ thuật tổng thể giảm 8,8% trong nửa đầu năm 2025, thì phân khúc giá từ 1 triệu đến 10 triệu USD lại tăng gần 14%. Đây là nơi những nhà sưu tập mua nghệ thuật để sống cùng nó, chứ không phải để đầu cơ hay khoe khoang công nghệ. Christie’s đã thu về 1,17 tỉ USD trong các phiên đấu giá tại New York năm 2025, và chiếm ưu thế tuyệt đối vẫn là các tác phẩm truyền thống. Nghệ thuật AI có thể chiếm lĩnh các tiêu đề báo chí, nhưng nghệ thuật thủ công mới là thứ mang lại doanh thu bền vững. Các nhà sưu tập đang bỏ phiếu bằng ví tiền của họ: họ xem AI là sự giải trí, nhưng xem thủ công là tài sản.

Khủng hoảng niềm tin và canh bạc của thị trường

Tuy nhiên, sự xâm lấn của AI không chỉ dừng lại ở việc tạo ra tác phẩm, mà còn đang làm thay đổi cấu trúc hạ tầng của thị trường nghệ thuật – và đây là nơi những rủi ro thực sự bắt đầu lộ diện. Các công cụ định giá bằng AI hứa hẹn mang lại sự minh bạch và hiệu quả, nhưng thực tế lại đang gây ra một cuộc khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng.

Theo phân tích thị trường vào ngày cuối cùng 2025 của The Art Newspaper, các nhà sưu tập đang phải đối mặt với những thảm họa về kiểm tra nguồn gốc. Cơ sở dữ liệu của LiveArt nắm giữ 11,9 triệu hồ sơ giá lịch sử từ hơn 1.400 nhà đấu giá. Khi nạp dữ liệu khổng lồ đó vào các mô hình AI để phân tích, thị trường nhận được tốc độ xử lý nhanh chóng, nhưng cũng nhận lại những "ảo giác" (hallucinations) tai hại: những quy kết tác giả sai lệch, những định giá dựa trên thông tin bị bóp méo, và sự sụp đổ niềm tin vào các thẩm định do máy móc thực hiện.

Đây không phải là một lỗi kỹ thuật, mà là tính năng của một mô hình kinh doanh mới: "Rác AI" đang xâm nhập vào hệ thống huyết mạch của một thị trường vốn được xây dựng hoàn toàn dựa trên sự tin tưởng và tính xác thực. Công nghệ đang hợp pháp hóa nghệ thuật AI ở mặt tiền nhưng lại đang làm xói mòn nền móng định giá ở hậu trường .

Cuộc khủng hoảng niềm tin vào các công cụ định giá bằng máy móc, khi công nghệ vừa hợp pháp hóa nghệ thuật AI nhưng lại làm xói mòn nền tảng tin cậy của thị trường.

Refik Anadol từng gọi AI là đồng sáng tạo "50% máy móc, 50% con người". Bức thư của 6.000 nghệ sĩ gọi đó là sự bóc lột và trộm cắp. Cả hai tuyên bố này, trớ trêu thay, đều đúng trong bối cảnh hiện tại. Thị trường nghệ thuật năm 2026 đang đặt cược vào cả hai tương lai cùng một lúc. Nó muốn sự hào nhoáng, hiện đại và khả năng mở rộng vô tận của AI để thu hút công chúng mới và dòng tiền mới. Nhưng đồng thời, nó cũng tuyệt vọng bám víu vào sự hữu hạn, tính thủ công và "linh hồn" của nghệ thuật truyền thống để duy trì giá trị cốt lõi và niềm tin của giới sưu tập lâu năm.

Thị trường nghệ thuật năm 2026 không tìm kiếm sự hòa giải giữa "mã code" và "bàn tay". Nó đang chơi một ván bài nước đôi đầy mạo hiểm. Hy vọng rằng trong sự va đập giữa hai thế giới đó, lợi nhuận sẽ được sinh ra từ cả hai phía, bất chấp những tổn thương văn hóa sâu sắc đang ngày càng nới rộng ở giữa.

Bùi Tú

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/cuoc-canh-tranh-ky-la-giua-tac-pham-nghe-thuat-ai-va-thu-cong-246731.html