Cuộc chiến bảo tồn ngựa hoang trên thế giới

6 giờ trướcBài gốc

Dịp năm mới Bính Ngọ, du khách tấp nập kéo đến tỉnh Cam Túc (Trung Quốc) để chiêm ngưỡng một sinh vật đặc biệt: Ngựa Przewalski, loài ngựa hoang đã từng bị coi tuyệt chủng ngoài tự nhiên.

Tài liệu lịch sử cho thấy người dân vùng thảo nguyên Trung Quốc, Mông Cổ và Trung Á đã quen với loài vật này từ hàng nghìn năm trước. Đây là loại ngựa hoang thực thụ, chưa từng bị thuần hóa bởi con người. Hệ thống gen của ngựa Przewalski cũng khác với những loài ngựa khác.

Tuy nhiên, do suy thoái môi trường tự nhiên, chiến tranh và hoạt động của con người, môi trường sinh thái của ngựa dần bị thu hẹp, khiến chúng bị tuyệt chủng ngoài tự nhiên từ giữa thế kỷ 20 và chỉ còn sống trong môi trường nuôi nhốt.

Kể từ cuối thế kỷ trước, các dự án đưa ngựa Przewalski về với tự nhiên bắt đầu được triển khai tại Mông Cổ, Trung Quốc và Nga. Các dự án này đã đạt được kết quả đáng khích lệ, giúp ngựa Przewalski trở lại thảo nguyên sau hàng thập kỷ vắng bóng.

Đưa ngựa trở lại thảo nguyên

Năm 1985, Trung Quốc khởi động chiến dịch “đưa ngựa hoang về nhà”, nhập khẩu ngựa Przewalski từ Anh, Đức và Mỹ tới hai trung tâm bảo tồn động vật ở Tân Cương và Cam Túc. Năm 1988, cá thể ngựa non đầu tiên ra đời.

Đây chỉ là bước đầu trong kế hoạch đưa ngựa trở về thế giới tự nhiên của Trung Quốc. Các nhà nghiên cứu sau đó dần để ngựa tập làm quen với môi trường “bán tự nhiên” trong vòng nửa năm. Ở đây, chúng chỉ được cho ăn 3-5 ngày/lần, khác với hai lần mỗi ngày như tại viện nghiên cứu. Khi ngựa đã đủ cứng cáp, chúng được thả về tự nhiên tại bồn địa Dzungaria.

Việc đưa ngựa về với tự nhiên không có nghĩa quá trình bảo vệ kết thúc. Giới bảo tồn Trung Quốc thiết lập hệ thống giám sát gồm camera, máy bay không người lái và vòng cổ có gắn định vị để theo dõi đàn ngựa. Vị trí và tình trạng sức khỏe của chúng được truyền về trung tâm chỉ huy để theo dõi 24/24 giờ.

Tân Hoa Xã hôm 14/2 đưa tin số lượng cá thể ngựa Przewalski tại Trung Quốc đã vượt quá 900, chiếm khoảng một phần ba tổng đàn ngựa thế giới.

“Ở đây bảo tồn không chỉ là khẩu hiệu mà là thứ bạn có thể tận mắt nhìn thấy”, Li Mingming, một du khách tại trung tâm bảo tồn ngựa Cam Túc, nhận xét.

Ngoài Trung Quốc, một số quốc gia khác như Kazakhstan cũng khởi động chương trình đưa ngựa Przewalski trở về thảo nguyên. Mục tiêu của nước này là đưa 40-45 cá thể ngựa trở về môi trường sống xưa kia với nguồn gen đủ đa dạng và bền vững, theo Astana Times.

Ngựa Przewalski được đưa trở lại môi trường sống tại Kazakhstan. Ảnh: Daniel Rosengren/Global Rewilding Alliance.

Tại Mông Cổ, đàn ngựa đã lên đến khoảng 1.000 con, phân bố tại ba khu bảo tồn. Vườn quốc gia Hustai là khu bảo tồn lớn nhất với 423 con ngựa (số liệu năm 2024), là con cháu của 84 con ngựa từ các vườn thú châu Âu trong thập niên 90 của thế kỷ trước. Cơ sở này thu hút hàng chục nghìn khách tham quan mỗi năm.

Khoảng hơn 30 con ngựa cũng được thả ở khu vực xảy ra thảm họa Chernobyl (Ukraine) hồi đầu những năm 2000. Trong một thập kỷ, dân số đàn ngựa tăng gần gấp đôi.

Tuy nhiên, những nỗ lực bảo tồn đàn ngựa Przewalski gặp phải thách thức lớn: Sự thiếu đa dạng trong nguồn gen do tất cả cá thể ngựa hiện nay đều là con cháu của số ít cá thể ngựa được bảo tồn trong các vườn thú sau khi chúng tuyệt chủng ngoài tự nhiên.

Gần đây, giới khoa học cố gắng giải quyết vấn đề này nhờ công nghệ sinh sản vô tính. Họ sử dụng nguồn gen bảo quản lạnh của một cá thể ngựa đực từ năm 1980, một con ngựa non đã ra đời năm 2020 và con tiếp theo ra đời năm 2023. Sau khi những con ngựa này sinh sản với ngựa cái, nguồn gen của đàn ngựa sẽ được mở rộng, theo National Geographic.

Cân bằng giữa ngựa và người

Tại Mỹ và Canada, “ngựa hoang” không thực sự là loài hoang dã như ngựa Przewalski mà là con cháu của các đàn ngựa đã từng được thuần hóa, nhưng không còn được con người nuôi dưỡng.

Theo số liệu được Cục Quản lý Đất đai Mỹ công bố hôm 14/2, số lượng ngựa và lừa hoang tại các khu vực do cơ quan này quản lý là khoảng 63.000 con. Đây chỉ là một bộ phận của tổng số ngựa hoang - hàng trăm nghìn con ngựa khác sống tại các khu vực do bang, do tư nhân hoặc do người bản địa quản lý.

Vấn đề bảo tồn ngựa hoang ngày càng được quan tâm tại Mỹ. Quốc hội Mỹ tháng 5/2025 lần đầu tiên thành lập một nhóm làm việc lưỡng đảng về ngựa hoang, bao gồm các nghị sĩ ở các bang miền Tây như Nevada và Arizona.

Tuy nhiên, nỗ lực bảo tồn đôi khi phải cân bằng với yêu cầu an toàn cho con người, nhu cầu bảo vệ nguồn thức ăn cho vật nuôi và bảo vệ các loài động vật hoang dã khác.

Khi số lượng cá thể ngựa tăng cao, chúng sẽ đi lang thang để tìm thức ăn và nước uống, tiếp cận cả các khu vực dân cư. Điều này gây ra nguy cơ tai nạn giao thông và khiến một bộ phận cư dân khó chịu. Ngựa cũng tiếp cận nhiều khu vực, cạnh tranh nguồn lực với động vật nuôi và các loài vật hoang cần được bảo tồn khác.

Trực thăng lùa ngựa đến địa điểm chỉ định. Ảnh: Tổ chức Bảo tồn Ngựa hoang Mỹ.

Giới chức Mỹ định kỳ phải đưa những ngựa hoang “đi lạc” trở lại các khu vực được chỉ định. Một phương pháp là dùng trực thăng lùa ngựa, tuy nhiên cách thức này có thể khiến ngựa bị thương hoặc chết.

“Trực thăng đuổi theo ngựa trong khoảng cách dài, gây ra căng thẳng, chấn thương và đôi khi là khiến ngựa chết”, Tổ chức Bảo tồn Ngựa hoang Mỹ (AWHC) cho biết. “Cách thức này khiến các gia đình ngựa bị chia cắt, cũng như gây ra chấn thương thể chất và tinh thần cho loài động vật này”.

Hà Thủy

Nguồn Znews : https://znews.vn/cuoc-chien-bao-ton-ngua-hoang-tren-the-gioi-post1628380.html