Đại chỉnh trang Hồ Tây: Neo dự án bằng các tiêu chuẩn kỹ thuật sinh thái khắt khe

3 giờ trướcBài gốc

Ông Kiều Việt Cường, Quyền Trưởng Đại diện Quốc gia của UN-Habitat Việt Nam (Chương trình Định cư con người Liên Hợp Quốc tại Việt Nam) đã có những chia sẻ với PV Tiền Phong liên quan đến dự án cải tạo Hồ Tây.

Thưa ông, nhiều đô thị di sản trên thế giới đang nỗ lực đẩy giao thông cơ giới ra xa mặt nước. Trong khi đó, dự án cải tạo Hồ Tây dự kiến mở rộng đường ven hồ. Từ góc nhìn chuyên gia quy hoạch, việc ưu tiên hạ tầng giao thông ven hồ như vậy có đi ngược lại xu hướng phát triển đô thị lấy con người làm trung tâm không?

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần tiếp cận dưới lăng kính quản trị thực tiễn và sự công bằng. Trước hết, phải nhìn nhận thẳng thắn rằng, hạ tầng ven Hồ Tây hiện nay đang quá tải trầm trọng. Mặt cắt đường như Nhật Chiêu, Vệ Hồ, Trích Sài hiện chỉ rộng 8,5 - 9,5m. Sự chật hẹp này biến khu vực ven hồ thành nút thắt cổ chai, giao thông cơ giới chen lấn, vỉa hè bị bóp nghẹt khiến người dân gần như bị tước đi quyền đi bộ an toàn. Việc Thành phố quyết tâm mở rộng không gian là một nhu cầu dân sinh bức thiết, xét về mặt xã hội học, đó là một nỗ lực khôi phục lại trật tự, đòi lại quyền tiếp cận mặt nước bình đẳng cho số đông.

Ông Kiều Việt Cường, Quyền Trưởng Đại diện Quốc gia của UN-Habitat Việt Nam

Tuy nhiên, việc mở rộng đường hoàn toàn có thể kéo theo lo ngại về gia tăng của phương tiện cơ giới việc "đường hóa" di sản là hoàn toàn có cơ sở khoa học. Trong lý thuyết quy hoạch giao thông có một nguyên lý gọi là "nhu cầu cảm ứng" (induced demand): đường càng mở rộng, lượng ô tô đổ về càng nhiều.

Nếu mở rộng đường thành một đại lộ ô tô, nó sẽ phá vỡ hoàn toàn sự tĩnh lặng của di sản. Soi chiếu với bài học bảo tồn Cảnh quan Văn hóa Tây Hồ tại Hàng Châu (Trung Quốc) - di sản thế giới được UNESCO công nhận.

Để duy trì cảnh quan, chính quyền Hàng Châu đã phải thực thi các biện pháp đánh giá tác động thị giác (Visual Impact Assessment) cực kỳ khắt khe, thậm chí hạ thấp chiều cao của các tòa nhà (như khách sạn Shangri-La) để không cản trở tầm nhìn, đồng thời thiết lập hệ thống tổ chức giao thông hạn chế xe cơ giới, ưu tiên phương tiện công cộng và người đi bộ để giảm tải áp lực.

Theo UN-Habitat, xu hướng "đô thị vị nhân sinh" không nằm ở việc cấm đoán mở đường, mà nằm ở nguyên tắc phân lớp không gian (layering). Theo tờ trình chủ trương dự án, mặt cắt 24m được định hướng bố trí lòng đường 7m mỗi bên, và đặc biệt dành riêng dải vỉa hè phía hồ rộng tới 5m. Đây là một tỷ lệ quy hoạch tiến bộ cùng với xu hướng thế giới, Hà Nội cần thể chế hóa thiết kế này trong bước lập quy hoạch chi tiết 1/500. Trong đó có 3 chi tiết cần đảm bảo bao gồm:

Kiểm soát cơ giới: Lòng đường 7m phải áp dụng các biện pháp làm dịu giao thông (traffic calming), khống chế tốc độ.

Vùng đệm sinh thái: Sử dụng các dải cây xanh nhiều tầng để cản bụi lốp và tiếng ồn.

Bảo vệ không gian con người: Dải vỉa hè 5m sát hồ phải được bảo vệ tuyệt đối như một không gian chuyên biệt cho người đi bộ và xe đạp, phân tách khỏi luồng xe cơ giới, trả lại quyền tận hưởng mặt nước cho công chúng.

Hồ Tây đoạn đường Lạc Long Quân

Dưới góc độ sinh thái đô thị, việc tạo ra một lan can ven hồ có tác động thế nào đến khả năng tự làm sạch, đa dạng sinh học và sức sống của vùng đệm thưa ông?

Phương án cầu cạn/dầm vươn là một "lời giải tình thế" của chính quyền Hà Nội trước bộ ba ràng buộc khắc nghiệt: Phải mở rộng đường; Cam kết giữ nguyên vẹn 520,9 ha mặt nước hiện trạng; Không giải phóng mặt bằng khu dân cư và không xâm phạm di tích.

Dù vậy, khi can thiệp vào tự nhiên ven hồ hiện tại, chúng ta sẽ phải tính toán để giảm thiểu các rủi ro sinh thái.

Hồ Tây là viên ngọc quý của Thăng Long. Nếu chúng ta neo giữ dự án này bằng các tiêu chuẩn kỹ thuật sinh thái khắt khe, và một thiết chế quản trị xã hội chia sẻ lợi ích công bằng, Hà Nội hoàn toàn có thể biến nơi đây thành một hình mẫu tái thiết đô thị toàn cầu, vừa lộng lẫy hiện đại, vừa đậm tính nhân văn, theo ông Kiều Việt Cường

Để hóa giải rủi ro này, UN-Habitat khuyến nghị Hà Nội tích hợp các giải pháp dựa vào tự nhiên (Nature-based Solutions - NbS) vào tiêu chuẩn hợp đồng BT:

Về vật liệu ngập nước: Thay vì bê tông xám thông thường, cọc và dầm ngâm dưới nước có thể sử dụng bê tông sinh thái (ecological concrete). Đây là loại vật liệu có bề mặt xốp, độ pH phù hợp, giúp trầm tích carbonate sinh học và vi sinh vật dễ dàng bám rễ, biến khối bê tông thành các "rạn nhân tạo" giúp lọc nước tự nhiên.

Về xử lý nước bề mặt: Trên mặt đường cầu cạn, hệ thống rãnh lọc sinh học (bioswales, rain gardens) cần được thiết kế dọc vỉa hè để thu nước, gom bụi và kim loại nặng trước khi nước mưa chảy xuống lòng hồ.

Đặc biệt, sinh thái Hồ Tây chỉ thực sự bền vững khi nó được khớp nối đồng bộ với dự án trạm bơm 240.000 m3/ngày đêm từ sông Hồng để bổ cập, thau rửa nước Hồ Tây và sông Tô và tạo dòng chảy liên tục.

Chùa Trấn Quốc, một biểu tượng di sản nằm giữa Hồ Tây

Về tính bao trùm, làm sao để bảo đảm Hồ Tây sau cải tạo vẫn là một không gian công cộng, nơi người dân, kể cả những nhóm yếu thế, vẫn có thể tiếp cận sinh kế?

Hà Nội đang cho thấy một tư duy quản lý không gian công cộng vô cùng cởi mở và cấp tiến. Việc dỡ bỏ hàng rào tại các công viên trên địa bàn thành phố vừa qua đã phá vỡ sự chia cắt, tạo ra những không gian xanh liền mạch, dễ dàng tiếp cận cho mọi người dân. Tinh thần này đang được tiếp nối và phát huy tại Hồ Tây.

Để làm được điều này, Thành phố cần cùng cộng đồng thiết kế và xây dựng các mô hình, thể chế quản trị và chia sẻ không gian, kiến tạo nơi chốn (Placemaking) kết hợp với chế tài của Nghị định 258/2025/NĐ-CP (khống chế tỷ lệ đất kinh doanh trong không gian công viên không quá 15%) :

Định hình, quy hoạch và thiết kế các khu vực trải nghiệm, bán hàng có thẩm mỹ cao, thân thiện với môi trường tại các phân khu quy định (như quanh 2 quảng trường nổi hoặc 27 sàn ngắm cảnh).

Các không gian này được đưa ra đấu giá quyền thuê công khai để chống đầu cơ, có cơ chế trợ giá, đồng thời được đào tạo về tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, văn minh thương mại, và phân loại rác thải, hướng tới ưu tiên phát triển sinh kế cho chính những người lao động quanh khu vực.

Ban Quản lý không gian chung sẽ giám sát khắt khe về an toàn vệ sinh, tiếng ồn, rác thải. Như vậy, chúng ta vừa hợp thức hóa sinh kế cho người dân, vừa đảm bảo tính văn minh, trật tự của một điểm đến quốc tế.

Công cụ thu hồi giá trị đất đai (Land Value Capture - LVC) của UN-Habitat nhấn mạnh rằng, phần giá trị thặng dư này được tạo ra bởi nguồn lực công (quy hoạch và hạ tầng), do đó nó cần được điều tiết một phần trở lại cho ngân sách nhà nước.

Do đó, Hà Nội cần nghiên cứu các cơ chế thuế, phí cải thiện hạ tầng (betterment levies) đối với các dự án bất động sản thương mại, khách sạn xung quanh hưởng lợi trực tiếp từ không gian Hồ Tây mới. Nguồn thu này sẽ được chuyển về ban quản lý của thành phố để chi trả cho việc vận hành trạm bơm bổ cập nước, bảo trì màng lọc sinh học và chăm sóc dải hoa ven hồ, đảm bảo tính bền vững của toàn bộ không gian công cộng Hồ Tây.

Nhìn ra thế giới, chúng ta có hai bài học tốt có thể nghiên cứu sâu:

Ví dụ, di sản Cảnh quan Tây Hồ, Hàng Châu (Trung Quốc), khi được UNESCO công nhận, Hàng Châu đã đối mặt với áp lực du lịch khổng lồ. Cách làm của họ là thực thi đánh giá tác động thị giác (Visual Impact Assessment) cực kỳ nghiêm ngặt, hạ thấp chiều cao các công trình khách sạn ven hồ để không phá vỡ đường chân trời. Họ cấm các phương tiện cá nhân đi vào vùng lõi trong các khung giờ nhất định, nhường toàn bộ không gian cho xe đạp và người đi bộ để bảo vệ sự tĩnh lặng của di sản.

Hay như hồ Alster tại Hamburg (Đức), dù nằm giữa lòng một đô thị công nghiệp, Hamburg quy định một hành lang xanh liên tục bao quanh mép nước. Luật pháp cấm tuyệt đối việc tư nhân hóa (private access) đường bờ hồ.

Dù là khu vực bất động sản đắt đỏ nhất thành phố, mọi người dân, từ mọi tầng lớp, đều có quyền đi dạo, đạp xe tự do sát mép nước Alster mà không bị cản trở bởi bất kỳ khu nghỉ dưỡng hay nhà hàng tư nhân nào.

Kinh nghiệm quản lý chất lượng nước từ dòng sông Alster chảy qua trung tâm thành phố cũng cho thấy việc kiểm soát nghiêm ngặt nước thải đô thị và đầu tư vào hệ thống lưu trữ, lọc nước tự nhiên là yếu tố sống còn để bảo vệ đa dạng sinh học ngay trong lòng đô thị.

Xin cảm ơn ông!

Trần Hoàng | Linh Anh

Nguồn Tiền Phong : https://tienphong.vn/dai-chinh-trang-ho-tay-neo-du-an-bang-cac-tieu-chuan-ky-thuat-sinh-thai-khat-khe-post1830198.tpo