Đầu xuân về Kim Sơn Tự

5 giờ trướcBài gốc

Người dân và du khách đến chiêm bái ở chùa cổ.

Truyền thuyết núi vàng

“Thượng Đu, Đuổm; Hạ Lục Đầu Giang/Nếu chưa trẩy hội chùa Hang chưa về”. Câu ca xưa như một lời nhắc, một lời hẹn. Giữa cánh đồng bằng phẳng của vùng đất Linh Sơn (trước sáp nhập thuộc thị trấn Chùa Hang, huyện Đồng Hỷ), ba ngọn núi đá vôi vươn lên sừng sững. Ngọn núi đứng giữa mang tên Huyền Vũ, cao và vững chãi, hai bên là Thanh Long, Bạch Hổ, thấp hơn nhưng cân xứng. Nhìn từ xa, thế núi xếp thành hình ngai vàng, như bức bình phong thiên tạo trấn giữ cửa ngõ phía Tây Bắc của Thái Nguyên.

Trong lòng núi ấy là chùa Hang - Kim Sơn Tự, có từ thế kỷ XI thời Lý. “Kim Sơn” là núi vàng, tên gọi này gắn với truyền thuyết vua Lý Thánh Tông nằm mộng được Phật dẫn tới vùng đất đẹp ở Đồng Hỷ. Nguyên Phi Ỷ Lan thay vua kinh lý, thấy phong cảnh hữu tình, hang động kỳ thú, liền sắc phong dựng chùa thờ Phật.

Chùa xưa nằm trọn trong hang đá vôi rộng lớn. Chạm tới cửa động, hai pho tượng hộ pháp, ông Thiện cưỡi voi, ông Ác cưỡi hổ, uy nghi trấn giữ. Vòm hang mở cao, nhũ đá buông dài. Cột đá dựng thành những hình thù kỳ ảo. Trên vách đá còn lưu bút tích của các danh sĩ như Vũ Quỳnh, Đặng Nghiệm, Cao Bá Quát… Những dòng chữ khắc vào đá, lặng lẽ, bền bỉ, rõ nét, như neo giữ thời gian để người hôm nay còn đọc được tiếng lòng tiền nhân.

Giếng Mắt Rồng nằm sâu trong lòng động, nước quanh năm đầy ắp, mát trong. Dân gian gọi nơi đây là Tiên Lữ Động, truyền thuyết kể rằng các tiên nữ từng xuống dạo chơi, đánh cờ, tắm mát. “Sơn bất tại cao hữu Tiên tắc danh/Thủy bất tại thâm hữu Long tắc linh”: Núi không cần cao, có tiên thì thành danh; nước không cần sâu, có rồng thì hóa thiêng. Cái thiêng của chùa Hang vì thế không chỉ ở địa thế, mà còn ở lớp trầm tích văn hóa - tín ngưỡng lắng đọng qua nhiều thế hệ.

Sang thế kỷ XX, nơi đây không chỉ là chốn tu hành, mà còn là điểm tựa cách mạng. Chùa từng nuôi giấu cán bộ, cất giữ vũ khí, đặt trạm thông tin. Hòa thượng Thích Tâm Lai, một trong những người sớm kêu gọi chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ XX, từng trụ trì tại đây. Sau này, Ni trưởng Thích Đàm Hinh tiếp tục khôi phục, gìn giữ, mở rộng các hoạt động từ thiện, xã hội. Mỗi thời kỳ, chùa Hang lại gắn với một phần lịch sử của đất và người Thái Nguyên.

Năm 1999, di tích thắng cảnh chùa Hang được công nhận là di tích cấp quốc gia. Từ năm 2011, dự án quy hoạch, trùng tu triển khai trên diện tích hơn 8ha với 27 hạng mục. Mười lăm năm qua, Tam bảo, Tam quan, Nhà Tổ, lầu chuông… dần hoàn thiện bằng nguồn công đức xã hội hóa. Những pho tượng gỗ quý thếp vàng, những cột kèo chạm trổ tinh xảo, không chỉ là công trình kiến trúc, mà còn là kết tinh của niềm tin cộng đồng.

Nhưng điều giữ chân người ta đâu chỉ ở sự bề thế mà là cảm giác mát lành khi bước sâu vào lòng hang. Là tiếng chuông ngân giữa mưa xuân, là nhịp chân chậm lại giữa cuộc sống vội vàng.

Đạo và đời chung nhịp

Hội xuân chùa Hang năm 2026 diễn ra vào ngày 19 và 20 tháng Giêng. Theo thầy trụ trì Thích Đức Trí: Sáng 19 có lễ rước kiệu, đọc văn tế cầu mưa thuận gió hòa; tiếp đó là khai mạc với nghi thức đánh chiêng trống. Buổi chiều và ngày 20 là các chương trình văn nghệ của các đoàn trong, ngoài tỉnh. Đặc biệt, vào buổi tối, các nghệ sĩ cải lương Trung ương sẽ về biểu diễn những vở kịch và trích đoạn cải lương đặc sắc, phục vụ đông đảo nhân dân. Phần hội với cuộc thi ném còn, nhảy sạp, kéo co, cờ người, đẩy gậy, bóng chuyền hơi…

Sau trận lũ lịch sử cuối năm 2025, nước dâng cao chỉ còn cách thềm chính điện vài bậc. Nhiều hạng mục chìm trong nước, hệ thống loa, điện phải thay mới, đồ thờ hư hỏng phải phục hồi. Trước khi đón xuân, nhà chùa cùng nhân dân, phật tử nhiều ngày dọn bùn đất, tiêu độc khử trùng, sửa sang từng góc nhỏ. Lặng lẽ, kiên trì, như cách một cộng đồng gìn giữ “mái nhà chung”.

Năm nay, chùa còn bố trí thêm khu vực nghỉ chân, thưởng trà, viết thư pháp. Ba điểm cho chữ đặt ở hai lầu trống và dưới sân Nhà Tổ. Một “con đường ước nguyện” treo đầy thẻ cầu an. Mỗi tấm thẻ là một điều mong mỏi nhỏ bé mà chân thành của khu khách và phật tử.

Từng nhiều năm đi hội chùa Hang, du khách trẻ Dương Thị Tươi, 22 tuổi, ở xã Kha Sơn, cho biết: Thường thì một tháng em đi chùa một đến hai lần. Đầu năm em thường đi chùa Hang, vì có phong cảnh rất đẹp với hang động và những dãy núi đá hùng vĩ. Năm nay em thấy ở chùa Hang đã trang trí đẹp hơn rất là nhiều. Và phong cảnh cũng có nhiều thay đổi..

Lễ hội chùa Hang luôn thu hút đông đảo khu khách và phật tử.

Còn anh Vũ Xuân Đại, phường Phan Đình Phùng lại cảm xúc: Tôi luôn nhớ cảnh chùa Hang giữa dòng người đông đúc một cụ bà chống gậy bước chậm; nhóm sinh viên cười trong mưa bụi; gia đình trẻ bế con nhỏ thắp nén hương đầu năm. Mỗi người một ước vọng. Nhưng cùng chung một cảm giác nhẹ nhõm khi tiếng chuông ngân lên trong lòng núi.

Chùa Hang vì thế không chỉ là di tích, mà là một không gian văn hóa sống. Ở đó, phần lễ giản dị, nghiêng về thiền; phần hội rộn ràng mà vẫn giữ nền nếp. Ở đó, đạo và đời không tách rời, mà song hành.

Đầu xuân, đứng trên đỉnh núi nhìn xuống, những tòa nhà cao tầng bên ruộng đồng trải xanh mướt, sông Cầu mềm như dải lụa, mây lững lờ quanh vòm đá. Tiếng chuông hòa vào gió, dưới chân núi, dòng người lên xuống không ngớt, như nhịp thở bền bỉ của một vùng đất.

Trong lất phất mưa bụi, bên chén trà ngọt hậu, người vãn cảnh bỗng thấy lòng dịu lại. Một vòng tuần hoàn mới bắt đầu. Những điều ước trên “con đường ước nguyện” có thể khác nhau, nhưng niềm tin thì giống nhau: tin vào điều thiện, vào sự bền bỉ của văn hóa, vào mạch nguồn lịch sử.

Quang Khải

Nguồn Thái Nguyên : https://baothainguyen.vn/van-hoa/202603/dau-xuan-ve-kim-son-tu-93f3756/