Để dữ liệu di sản số phát huy giá trị

4 giờ trướcBài gốc

ThS Lương Việt Anh.

PV: Thời gian qua, nhiều bảo tàng, di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh đã triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu số, quét 3D hiện vật, tích hợp mã QR thuyết minh tự động, thậm chí phát triển tham quan thực tế ảo. Ông có nìn nhận như thế nào về xu hướng này?

ThS Lương Việt Anh: Trong khoảng 10 năm trở lại đây, việc ứng dụng công nghệ số vào bảo tàng, di tích và danh lam thắng cảnh đã trở thành một xu hướng nổi bật. Các hoạt động như quét 3D hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu số, tích hợp mã QR thuyết minh tự động, hay phát triển tham quan thực tế ảo (VR/AR) không chỉ mang tính “thời thượng” mà còn phản ánh nhu cầu tất yếu của ngành di sản trong bối cảnh chuyển đổi số.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa hiện đại hóa công cụ và chuyển biến về chất. Việc số hóa dữ liệu, quét 3D hay gắn QR code mới chỉ là bước đầu, giúp nâng cao khả năng tiếp cận và quản lý thông tin. Đây là nền tảng kỹ thuật cần thiết, nhưng chưa đủ để tạo ra sự thay đổi căn bản trong cách công chúng trải nghiệm và cảm nhận giá trị di sản. Chuyển biến về chất chỉ thực sự xảy ra khi công nghệ được tích hợp vào chiến lược phát huy giá trị di sản, nghĩa là biến dữ liệu số thành sản phẩm trải nghiệm hấp dẫn, có khả năng kể chuyện, gợi cảm xúc và tạo ra giá trị kinh tế - xã hội.

Không ít địa phương đã đầu tư cho số hóa di tích, danh thắng nhưng hiệu quả khai thác vẫn chưa tương xứng với nguồn lực bỏ ra. Theo ông, nguyên nhân cốt lõi nằm ở đâu?

Thực tế cho thấy nhiều địa phương đã đầu tư đáng kể cho số hóa di tích, danh thắng nhưng hiệu quả khai thác vẫn hạn chế. Nguyên nhân cốt lõi không chỉ nằm ở công nghệ hay nguồn lực duy trì, mà chủ yếu là tư duy quản lý và cách tổ chức thực hiện.

Hạn chế về công nghệ. Đây không phải là vấn đề lớn, bởi các giải pháp quét 3D, QR code hay VR/AR hiện nay đều đã phổ biến và có thể triển khai với chi phí hợp lý. Thiếu nguồn lực duy trì. Đúng là nhiều dự án số hóa bị “đắp chiếu” sau khi hoàn thành vì không có kinh phí vận hành, cập nhật dữ liệu, hoặc thiếu nhân sự chuyên trách. Tuy nhiên, nếu có chiến lược khai thác hiệu quả, nguồn lực này hoàn toàn có thể được bù đắp từ doanh thu dịch vụ. Tư duy quản lý và tổ chức thực hiện. Đây mới là điểm nghẽn lớn nhất. Nhiều địa phương coi số hóa như một “dự án công nghệ” để báo cáo thành tích, thay vì một công cụ phục vụ phát triển du lịch và giáo dục cộng đồng. Kết quả là dữ liệu số được tạo ra nhưng không gắn với sản phẩm trải nghiệm, không có kế hoạch truyền thông, không kết nối với doanh nghiệp du lịch, dẫn đến tình trạng “có mà như không”. Nói cách khác, vấn đề nằm ở chỗ chưa có tư duy lấy khách tham quan làm trung tâm. Công nghệ được triển khai theo hướng “cung cấp thông tin” chứ chưa phải “tạo trải nghiệm”. Khi thiếu góc nhìn này, mọi đầu tư sẽ khó mang lại hiệu quả tương xứng.

Để chuyển từ số hóa dữ liệu sang thiết kế sản phẩm trải nghiệm số có chiều sâu, hấp dẫn và tạo ra giá trị kinh tế bền vững, các địa phương cần thay đổi cách tiếp cận ra sao?

Theo tôi, các địa phương cần thay đổi cách tiếp cận theo 3 hướng.

Lấy du khách làm trung tâm. Mọi sản phẩm số phải xuất phát từ nhu cầu, hành vi và tâm lý của du khách. Ví dụ, khách quốc tế thường quan tâm đến trải nghiệm nhập vai, khám phá văn hóa bản địa qua trò chơi tương tác; khách nội địa lại thích các ứng dụng tiện ích như bản đồ số, thuyết minh tự động. Việc nghiên cứu thị trường và phân khúc khách hàng là bước bắt buộc trước khi thiết kế sản phẩm.

Kể chuyện bằng công nghệ. Dữ liệu số chỉ trở nên sống động khi được đặt trong một câu chuyện. Thay vì chỉ hiển thị thông tin khô khan, bảo tàng và di tích cần xây dựng các kịch bản trải nghiệm: hành trình khám phá, trò chơi giải mã, nhân vật dẫn chuyện… Công nghệ VR/AR, AI hay gamification sẽ là công cụ để kể chuyện một cách hấp dẫn.

Kết nối với hệ sinh thái du lịch. Sản phẩm số không thể tồn tại độc lập. Nó cần được tích hợp vào hệ thống bán vé, dịch vụ lưu trú, truyền thông trực tuyến, thậm chí kết nối với mạng xã hội để tạo hiệu ứng lan tỏa. Khi đó, giá trị kinh tế mới được khai thác bền vững.

Theo ông, việc lấy du khách làm trung tâm trong quá trình xây dựng sản phẩm số cần được thể hiện cụ thể như thế nào trong chiến lược phát triển điểm đến?

Việc lấy du khách làm trung tâm trong chiến lược phát triển điểm đến cần thể hiện ở thiết kế giao diện ứng dụng thân thiện, đa ngôn ngữ, dễ sử dụng. Tạo trải nghiệm cá nhân hóa. Du khách có thể chọn hành trình theo sở thích, độ tuổi, hoặc mức độ hiểu biết. Đồng thời khuyến khích sự tham gia: cho phép du khách chia sẻ trải nghiệm trên mạng xã hội, tích điểm thưởng, hoặc tham gia các thử thách trực tuyến.

Xu hướng số hóa di sản là tất yếu và cần thiết, nhưng để tạo ra chuyển biến về chất, các địa phương phải thay đổi tư duy: từ “làm công nghệ” sang “thiết kế trải nghiệm”.

Công nghệ chỉ là công cụ; giá trị thực sự nằm ở cách chúng ta biến dữ liệu thành câu chuyện, biến hiện vật thành trải nghiệm, và biến di sản thành sản phẩm du lịch hấp dẫn. Khi lấy du khách làm trung tâm, số hóa sẽ không chỉ là hiện đại hóa công cụ, mà trở thành động lực phát triển kinh tế - văn hóa bền vững.

Xin cảm ơn ông!

Thành Nam

Nguồn Đại Đoàn Kết : https://daidoanket.vn/de-du-lieu-di-san-so-phat-huy-gia-tri.html