Đến hẹn lại 'nóng' thi khoa học kĩ thuật: Đến lúc cần 'thay máu'

7 giờ trướcBài gốc

Nguy cơ biến dạng động cơ học tập

Được tổ chức từ năm 2013, cuộc thi khoa học kỹ thuật (KHKT) quốc gia từng được xem là một trong những nỗ lực quan trọng nhằm đưa nghiên cứu khoa học đến gần hơn với học sinh phổ thông. Việc đạt giải, đặc biệt ở cấp quốc gia, không chỉ mang lại danh hiệu mà còn mở ra nhiều cơ hội đáng kể trong tuyển sinh đại học. Những dự án xuất sắc còn có thể đại diện Việt Nam tham gia ISEF (Hội chợ Khoa học và Kỹ thuật Quốc tế), một sân chơi học thuật uy tín thường niên tổ chức tại Hoa Kỳ. Với nhiều thí sinh, giải thưởng KHKT gần như là "tấm vé vàng" giúp gia tăng lợi thế khi xét tuyển vào các trường đại học trong và ngoài nước. Cũng chính vì các lợi thế này mà lâu nay cuộc thi có nhiều tranh cãi từ các đề tài đạt giải cao.

Đề tài của sinh viên tham gia cuộc thi quốc gia khoa học kĩ thuật năm học 2025-2026

Sau khi cuộc thi năm 2025 khép lại, một làn sóng tranh luận mới đã bùng lên. Nhiều đề tài đạt giải cao bị cộng đồng khoa học mang ra phân tích, đối sánh và đánh giá lại. Theo ghi nhận từ nhóm Liêm Chính khoa học trên facebook, không ít đề tài bị cho là vượt quá năng lực thực tế của học sinh phổ thông, thậm chí có dấu hiệu vi phạm liêm chính trong nghiên cứu.

Những tranh luận xung quanh cuộc thi KHKT quốc gia không chỉ là câu chuyện của một kì thi, mà còn là dịp để nhìn lại cách chúng ta đang định hình hoạt động nghiên cứu trong nhà trường phổ thông. Giữ lại những giá trị tích cực, đồng thời mạnh dạn điều chỉnh những điểm chưa phù hợp, có lẽ là con đường cần thiết để khoa học thực sự trở thành một hành trình học tập, thay vì một cuộc đua thành tích.

Từ đề tài đoạt giải Nhất của học sinh Trường THPT Chuyên Lương Văn Tụy (Ninh Bình), đến các dự án của học sinh Trường THPT Yên Mỹ (Hưng Yên), THPT Ngô Quyền (Hải Phòng), THPT chuyên Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội)... Nhiều sản phẩm nghiên cứu đã được “mổ xẻ” dưới góc nhìn chuyên môn. Những phân tích này không chỉ dừng lại ở từng đề tài riêng lẻ mà dần đặt ra câu hỏi lớn hơn về cấu trúc và cách vận hành của cả cuộc thi.

TS Hà Mạnh Linh, đang làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại Trường ĐH Nagasaki, Nhật Bản, cho rằng các tranh luận xoay quanh cuộc thi KHKT thực chất phản ánh một mối quan tâm chung: Liệu cuộc thi còn đang phục vụ đúng mục tiêu ban đầu? Theo ông, đây không phải câu chuyện đúng - sai của một vài cá nhân hay một vài đề tài cụ thể mà là vấn đề mang tính định hướng của cả một mô hình khuyến khích nghiên cứu.

Ở giai đoạn đầu, cuộc thi từng mang lại nhiều giá trị tích cực khi tạo cơ hội để học sinh tiếp cận với nghiên cứu khoa học từ sớm. Ở giai đoạn hiện tại, cuộc thi cho phép và thậm chí khuyến khích các dự án có độ rộng và độ sâu rất lớn, đặc biệt là những đề tài liên ngành tích hợp nhiều lĩnh vực như AI, học máy, sinh học, y sinh, cơ khí, vật liệu hay hệ thống nhúng. Điều này tạo cảm giác hiện đại, bắt kịp xu hướng khoa học công nghệ. Nhưng ở góc độ giáo dục, nó đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: Liệu một học sinh phổ thông, trong khoảng thời gian 1-2 năm, có thực sự đủ nền tảng để làm chủ những mảng kiến thức phức tạp?

Khi chuẩn kì vọng bị đẩy lên quá cao, hệ quả tất yếu là vai trò của người hướng dẫn ngày càng trở nên quan trọng, thậm chí vượt khỏi phạm vi định hướng. Ranh giới giữa hướng dẫn học thuật và làm thay vì thế trở nên mờ nhạt. Trong bối cảnh đó, hình ảnh những “nhà nghiên cứu đa lĩnh vực toàn năng” ở lứa tuổi học sinh xuất hiện ngày càng nhiều, nhưng lại không phản ánh đúng quy luật phát triển của khoa học chuyên nghiệp.

Việc một số giáo viên có thể hướng dẫn nhiều đề tài đạt giải cao ở nhiều lĩnh vực khác nhau cũng cần được nhìn nhận một cách tỉnh táo. Theo TS Hà Mạnh Linh, đây không hẳn là biểu hiện của năng lực xuất sắc hiếm có, mà có thể là dấu hiệu cho thấy mô hình cuộc thi đang đặt ra những yêu cầu thiếu thực tế đối với học sinh phổ thông. Áp lực thành tích không chỉ đè lên vai học sinh mà còn lan sang giáo viên và nhà trường, từ đó làm lung lay các chuẩn mực về liêm chính học thuật.

Lễ trao giải cuộc thi khoa học kĩ thuật quốc gia năm học 2025- 2026

Một yếu tố khác góp phần làm lệch mục tiêu ban đầu của cuộc thi là việc kết quả được gắn chặt với quyền lợi tuyển sinh đại học. Khi nghiên cứu khoa học trở thành một “đường tắt” quan trọng, nó rất dễ bị biến thành một cuộc đua thắng - thua. Trong cuộc đua đó, giá trị học thuật có nguy cơ bị lấn át bởi mục tiêu đạt giải.

TS Hà Mạnh Linh cho rằng, hệ quả là học sinh phải đánh đổi không ít, từ thời gian dành cho việc học chính khóa bị thu hẹp, áp lực tâm lí gia tăng, sức khỏe bị ảnh hưởng. Gia đình và nhà trường cũng phải đầu tư nguồn lực tài chính đáng kể. Trong khi đó, việc đánh giá đề tài lại có xu hướng nghiêng về quy mô, độ hoành tráng và yếu tố công nghệ cao, thay vì chú trọng vào quá trình học tập và mức độ hiểu biết thực sự của học sinh.

“Ở góc độ giáo dục, điều này đáng lo ngại hơn là vài sai phạm đơn lẻ, bởi nó phản ánh một cơ chế khuyến khích chưa phù hợp, dễ làm biến dạng động cơ học tập”, ông Linh nhận định.

Nên điều chỉnh mục tiêu

TS Doãn Minh Đăng (đang công tác tại Đức) cho rằng, cuộc thi không nhất thiết phải bị phủ nhận hoàn toàn, mà có thể được cải tiến dần về cách tổ chức. Ông gợi ý có thể tham khảo mô hình của các kì thi có lịch sử lâu dài như học sinh giỏi quốc gia, hoặc cách tổ chức theo vùng của cuộc thi giải bài tập tin học sinh viên ICPC.

Theo đó, thay vì tập trung thành một kì thi quy mô toàn quốc, có thể chia thành 3 đến 5 cuộc thi nhỏ theo từng vùng, mỗi vùng do một trường đại học có thế mạnh về kĩ thuật phụ trách tổ chức. Thành công hay thất bại của cuộc thi sẽ gắn với uy tín của đơn vị tổ chức, từ đó tạo động lực nâng cao chất lượng. Đồng thời, quy trình chấm thi cũng cần được siết chặt hơn, có thể áp dụng hình thức chấm chéo qua nhiều vòng, thậm chí ghi hình lại để tăng tính minh bạch và khả năng kiểm tra.

TS Hà Mạnh Linh cho rằng, cần xem xét một cách tiếp cận khác mang tính căn cơ hơn, nhẹ nhàng nhưng sát với bản chất của khoa học. Thay vì duy trì một “đấu trường quốc gia” nặng tính thành tích, hoạt động nghiên cứu khoa học ở bậc phổ thông có thể được tổ chức theo hướng gắn với các lĩnh vực hẹp và kết nối trực tiếp với cộng đồng chuyên môn thực thụ.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản, thời ông làm nghiên cứu sinh cho thấy, nhiều giáo viên THCS và THPT tham gia các cộng đồng học thuật phù hợp với chuyên môn của mình. Từ đó, họ hướng dẫn học sinh thực hiện những đề tài nhỏ, vừa sức, xuất phát từ sự tò mò và đam mê thực sự và nhận phản biện trực tiếp từ các chuyên gia trong ngành.

Trong mô hình này, việc ghi nhận thành tích không đặt nặng giải thưởng theo kiểu xếp hạng, mà thông qua các hình thức phù hợp với hoạt động học thuật như giải trình bày, giải poster, giải ý tưởng hay giấy chứng nhận tham gia. Những ghi nhận này vẫn có thể được sử dụng trong hồ sơ học tập, xét học bổng hoặc định hướng nghề nghiệp, nhưng không nên trở thành tiêu chí quyết định trong tuyển sinh đại học.

Theo TS Hà Mạnh Linh, điều quan trọng là phải tách bạch giữa hoạt động nghiên cứu khoa học và cơ chế tuyển sinh, để tránh việc một bên bị chi phối bởi mục tiêu của bên còn lại. Khi không còn áp lực phải “thắng”, học sinh sẽ có nhiều không gian hơn để học hỏi, thử nghiệm và chấp nhận sai sót - những yếu tố cốt lõi của quá trình nghiên cứu.

Ông cũng nhấn mạnh việc hiện nay vẫn có rất nhiều học sinh và giáo viên đang tham gia nghiên cứu khoa học một cách nghiêm túc, tử tế và đầy tâm huyết. Việc điều chỉnh mô hình cuộc thi, nếu được thực hiện, không phải để phủ nhận những nỗ lực đó, mà nhằm bảo vệ các giá trị học thuật chân chính trước sức ép thành tích ngày càng lớn.

Khoa học trong giáo dục phổ thông, theo ông, không cần phải hào nhoáng hay tạo ra những thành tựu vượt tầm. Điều cốt lõi là xây dựng được môi trường an toàn, nơi học sinh có thể học cách tư duy, biết đặt câu hỏi và trung thực với năng lực của chính mình. Khi những “hạt giống” được gieo đúng cách, việc nảy mầm và kết trái sẽ diễn ra một cách tự nhiên, vào thời điểm người học thực sự sẵn sàng.

Nghiêm Huê

Nguồn Tiền Phong : https://tienphong.vn/den-hen-lai-nong-thi-khoa-hoc-ki-thuat-den-luc-can-thay-mau-post1833281.tpo