Đền Thượng, hay còn gọi là đền Thượng Thái Sơn trước thuộc thôn Thái Sơn, xã Sơn Lai, huyện Nho Quan, nay là phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Ngôi đền này thờ công chúa nước Lào, có tên gọi phiên âm tiếng Việt là Nhồi Hoa, là người làm đại sứ và mang theo hàng trăm con voi sang huấn luyện giúp Đại Việt đánh giặc.
Đền thờ công chúa Nhồi Hoa - đền thờ công chúa ngoại quốc duy nhất ở Việt Nam, biểu tượng của tình hữu nghị Việt - Lào
Đền không chỉ là công trình tín ngưỡng mang giá trị lịch sử - văn hóa đặc biệt, mà còn là biểu tượng sinh động cho mối quan hệ đoàn kết, gắn bó thủy chung giữa hai dân tộc Việt - Lào.
Theo sử sách, vào thế kỷ thứ XV, dưới thời vua Lê Thánh Tông, có một vị công chúa Lào tên Nhồi Hoa theo lệnh vua cha Vạn Tượng sang làm đại sứ. Cô mang theo hàng trăm con voi sang huấn luyện giúp Đại Việt đánh giặc.
Lăng mộ công chúa Nhồi Hoa được vua Lê Thánh Tông chỉ đạo chôn cất ngay tại nơi bà lâm bệnh qua đời ở đồi Đền, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình ngày nay
Sau khi hoàn thành công việc, trên đường trở về, công chúa lâm bệnh nặng, binh lính đi theo phải hạ trại lo thuốc thang cho bà. Dù được các thái y hết lòng cứu chữa, nhưng bệnh tình không thuyên giảm, công chúa qua đời tại trại đóng trên đồi Đền. Sứ giả báo về triều đình Đại Việt, vua Lê Thánh Tông cho quân thần về làm lễ, an táng tại khu vực đồi Đền, xây khu lăng mộ và cho lập đền thờ công chúa ngay tại đó.
Sau đó, nhà vua cho người sang nước Lào báo tin. Triều đình Lào liền chạm ảnh công chúa trên gỗ và đưa sang nơi bà mất làm lễ viếng, đồng thời cũng là để lưu niệm tình đoàn kết giữa hai nước Việt - Lào
Trải qua hàng trăm năm nhưng tại khu vực đền Thượng còn lưu giữ khá nhiều hiện vật, các sắc phong, đồ thờ tự triều Nguyễn và bàn thờ tại hậu cung có ảnh công chúa Nhồi Hoa chạm trên gỗ, các kiến trúc cổ, hoa văn chạm khắc, voi đá...
Chân dung công chúa Nhồi Hoa
Cũng theo sử sách, đến nay đền thờ công chúa Nhồi Hoa cũng là đền thờ công chúa ngoại quốc duy nhất ở Việt Nam, và trở thành địa điểm văn hóa, tâm linh của nhân dân trong vùng.
Hàng năm, tại di tích diễn ra lễ hội truyền thống vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, ngoài phần rước kiệu quanh làng, tổ chức tế lễ còn nhiều trò chơi dân gian như: Chọi gà, đấu vật, kéo co, cờ người... Đặc biệt có múa hát theo điệu Chăm Pa (điệu múa hát cổ truyền của nước Lào) để tưởng nhớ về công lao của công chúa Nhồi Hoa và bảo tồn và tôn vinh truyền thống tốt đẹp hai dân tộc Việt - Lào.
Sắc phong, bằng công nhận di tích và các hoa văn chạm khắc ở đền thờ công chúa nước Lào
Năm 2007, đền thờ công chúa Nhồi Hoa cùng với đền Thượng Thái Sơn, đền Chàng đã được UBND tỉnh Ninh Bình công nhận là di tích cấp tỉnh.
Theo người dân địa phương, đền thờ công chúa Nhồi Hoa có nhiều điều không thể giải thích được. Khu lăng mộ công chúa Nhồi Hoa vẫn còn nguyên vẹn kể từ lúc an táng, dù thấp hơn mặt đất nhưng không bao giờ đọng nước, kể cả khi trời mưa lớn hay lụt lội.
Tượng voi chầu ở đền thờ công chúa Nhồi Hoa
Với những ý nghĩa và giá trị lịch sử mang tính biểu tượng cho tình đoàn kết, sắt son của 2 dân tộc Việt - Lào, hiện nay UBND tỉnh Ninh Bình đang giao cho Sở Văn hóa và Thể thao làm đầu mối trao đổi, làm việc với Đại sứ quán Lào tại Việt Nam để nghiên cứu sự nghiệp, thân thế của công chúa Nhồi Hoa, lập kế hoạch tu bổ, tôn tạo di tích và xây dựng công viên với chủ đề "Vườn văn hóa du lịch Việt - Lào".
Tuấn Minh