Đi tìm nguyên nhân làn sóng Big Tech sa thải 100.000 nhân sự

4 giờ trướcBài gốc

Meta và Microsoft là 2 cái tên mới nhất tham gia làn sóng Big Tech sa thải, khi cắt giảm mạnh tay lực lượng lao động trên quy mô toàn cầu. Đáng chú ý, song song với những quyết định sa thải này, cả hai gã khổng lồ đều đang đổ những khoản đầu tư khổng lồ vào Trí tuệ Nhân tạo (AI).

Mối liên hệ giữa hai động thái này dường như đã quá rõ ràng. Bà Janelle Gale, Giám đốc nhân sự của Meta, thẳng thắn thừa nhận rằng đợt cắt giảm việc làm (chiếm khoảng 10% nhân sự, tương đương gần 8.000 lao động) được thực hiện nhằm “bù đắp cho các khoản đầu tư khác mà chúng tôi đang thực hiện”. Tương tự, CEO Mark Zuckerberg trước đó cũng đã hé lộ về một cuộc “tăng tốc AI toàn diện”, với kế hoạch chi tiêu vượt mốc 115 tỉ USD chỉ trong năm nay.

Không hề kém cạnh, Microsoft cũng đang đặt cược lớn vào kỷ nguyên AI. Trùng hợp thay, công ty này vừa công bố các gói nghỉ hưu sớm nhắm vào khoảng 7% lực lượng lao động của họ tại Mỹ. Hai ông lớn này đã chính thức gia nhập danh sách cùng với Atlassian, Block, WiseTech Global và Oracle... những công ty cũng đưa ra các thông báo sa thải tương tự trong năm nay.

Điểm chung của họ là đều khéo léo nhắc đến AI như một bối cảnh chung, dù không trực tiếp đổ lỗi cho công nghệ này. Vậy, thực chất chuyện gì đang xảy ra đằng sau những cánh cửa đóng kín ở Thung lũng Silicon? Cách chúng ta thấu hiểu làn sóng sa thải này phụ thuộc hoàn toàn vào góc nhìn của chúng ta về AI và những tác động mà nó mang lại. Nhìn chung, có ba góc nhìn chính để giải mã hiện tượng này.

Chấm dứt kỷ nguyên lao động tri thức hay chiêu trò “tẩy trắng bằng AI”?

Góc nhìn đầu tiên nhìn nhận AI như một siêu trí tuệ đang trỗi dậy. Theo quan điểm này, AI là một dạng tâm trí mới có khả năng tự học hỏi, lập luận và sẽ sớm vượt qua con người trong hầu hết các nhiệm vụ nhận thức. Do đó, những công việc bị mất đi hiện tại không đơn thuần chỉ là hệ quả của một cuộc tái cấu trúc doanh nghiệp, mà là những rung chấn đầu tiên của một cơn địa chấn mang tính lịch sử.

Nhiều người tin rằng AI là nguyên nhân chính gây thất nghiệp

Vào tháng 2/2026, doanh nhân lĩnh vực AI là Matt Shumer đã mô tả góc nhìn này một cách vô cùng sống động. Ông so sánh thời điểm hiện tại với những tuần lễ tĩnh lặng, kỳ lạ ngay trước khi đại dịch COVID-19 bùng nổ và làm thay đổi nhận thức toàn cầu. Shumer lập luận rằng hầu hết mọi người vẫn chưa nhận ra chúng ta đang đối mặt với một “vụ nổ trí tuệ”.

Dù bài luận của Shumer vấp phải nhiều chỉ trích – bị đánh giá là thiếu dữ liệu thực tế và đôi khi mang hơi hướng quảng cáo cho chính các sản phẩm AI của công ty ông – nó vẫn nắm bắt được một nỗi lo âu có thật. Có một sự thay đổi thực sự đang diễn ra, ít nhất là trong lĩnh vực công nghệ phần mềm, nơi các nhiệm vụ được xác định rõ ràng và mức độ thành công rất dễ để kiểm chứng. Tuy nhiên, việc nhảy vọt đến kết luận rằng “toàn bộ công việc bàn giấy của giới tri thức sẽ bị tự động hóa” là một sự cường điệu.

Ý tưởng cho rằng AI là một bộ não vạn năng có thể tự học và tự hoàn thiện vẫn còn rất xa vời. Hầu hết các công việc chuyên môn phức tạp hơn việc viết mã (coding) rất nhiều: những bản yêu cầu công việc mơ hồ, lợi ích đan xen và xung đột của các bên liên quan, những kết quả đầu ra khó đong đếm và các tiêu chí thành công luôn thay đổi. Nghề lập trình có thể là “con chim hoàng yến trong mỏ than” cảnh báo rủi ro sớm, nhưng rõ ràng hầm mỏ và phòng họp ban giám đốc là hai môi trường hoàn toàn khác biệt.

Chính vì thế, góc nhìn thứ hai lại cho rằng những cuộc thảo luận ồn ào về AI hiện nay chủ yếu là sự thổi phồng. AI đang được sử dụng như một bức bình phong hoàn hảo. Các công ty từng tuyển dụng ồ ạt và hiếu chiến trong thời kỳ bùng nổ của đại dịch giờ đây đang phải đối mặt với áp lực tài chính khổng lồ. Họ đổ lỗi cho AI bởi đây là một lời giải thích dễ nghe và hợp thời hơn. Giám đốc điều hành OpenAI, Sam Altman, gọi mánh khóe này là “AI washing” (tẩy trắng bằng AI): các công ty đổ lỗi cho AI về những đợt sa thải mà thực chất họ vẫn sẽ phải thực hiện dù có công nghệ này hay không.

Một ví dụ điển hình là việc Meta thông báo vào tháng 3 rằng họ sẽ đóng cửa nền tảng vũ trụ ảo Horizon World vào tháng 6 tới. Reality Labs (bộ phận chịu trách nhiệm phát triển công nghệ này, từng sở hữu đội ngũ lên tới 15.000 người tính đến tháng 1 năm 2026). Do không có báo cáo chi tiết về cơ cấu của đợt cắt giảm nhân sự hiện tại, rất có thể Meta chỉ đang “đóng gói” lại những thất bại từ dự án Metaverse và khoác cho nó chiếc áo mang tên “tối ưu hóa năng suất nhờ AI”.

Một góc nhìn thực dụng hơn còn chỉ ra rằng, việc sa thải nhân viên dưới danh nghĩa áp dụng AI là một chiêu bài để đẩy giá cổ phiếu lên cao. Khi công ty Block nhắc đến AI và sa thải gần 4.000 vị trí, cổ phiếu của họ đã tăng vọt ngay vào ngày hôm sau. Rõ ràng, khi tuyên bố sa thải vì AI, các công ty có thể được giới đầu tư tán thưởng vì đã có tầm nhìn hướng tới tương lai. Đây là một thủ thuật quen thuộc trong lịch sử kinh tế: công nghệ liên tục được sử dụng làm vỏ bọc tiện lợi cho các cuộc tái cấu trúc tài chính.

Chiến lược “tạo áp lực” để bứt phá năng suất

Góc nhìn thứ ba mang tính sắc thái và thực tế hơn cả. Nó coi AI là một công cụ cực kỳ mạnh mẽ. Nhưng để tận dụng được sức mạnh đó, bản thân các công ty sẽ phải tự lột xác và chuyển đổi. Sự chuyển đổi này mang đến những hệ lụy sâu sắc về việc tương lai sẽ cần những loại công việc gì và với số lượng bao nhiêu.

Theo góc nhìn này, giới lãnh đạo công nghệ tin tưởng tuyệt đối rằng AI sẽ thay đổi hoàn toàn cách thức phần mềm được tạo ra, nhưng họ lại không biết chính xác quá trình đó sẽ diễn ra như thế nào. Vì vậy, họ làm điều mà các công ty công nghệ thường làm khi đối mặt với sự bất định: họ tạo ra áp lực. Họ cắt giảm nhân sự, yêu cầu những người ở lại phải tạo ra khối lượng công việc tương đương như trước đây, và ép các đội ngũ phải tự tìm ra cách đáp ứng kỳ vọng đó bằng cách sử dụng AI.

Đó không phải là một canh bạc cho rằng AI có thể làm được mọi thứ thay con người. Thay vào đó, đó là niềm tin rằng áp lực sinh tồn sẽ buộc con người phải tự tìm ra cách ứng dụng AI để gia tăng năng suất của chính mình. Điều này hoàn toàn trùng khớp với những dữ liệu thực tế từ ngành công nghiệp. Lấy ví dụ, Giám đốc điều hành Google Sundar Pichai tuyên bố rằng tốc độ làm việc của đội ngũ kỹ sư đã tăng 10% nhờ việc áp dụng AI trên toàn công ty. Tốc độ tăng trưởng năng suất này tỷ lệ thuận một cách hoàn hảo với mức cắt giảm khoảng 7-10% tổng lực lượng lao động mà hầu hết các công ty được đề cập ở trên đang áp dụng.

Tương lai của giới tri thức và phép thử của thời gian

Ba góc nhìn trên thường được trình bày như thể chúng loại trừ lẫn nhau, nhưng trên thực tế, cả ba đều đang tồn tại song song. Câu trả lời chân thực nhất cho câu hỏi “thực sự điều gì đang diễn ra ở đây” có lẽ là “mỗi thứ một chút”.

Tình trạng các nhân viên công nghệ bị sa thải do AI ngày càng gia tăng

Sự thật không thể phủ nhận là lĩnh vực phát triển phần mềm đang đóng vai trò là một chỉ báo sớm cho những thay đổi sâu rộng hơn trong toàn bộ nền kinh tế tri thức. Những lợi ích về năng suất từ AI là có thật đối với những ai biết cách áp dụng nó. Tuy nhiên, sự chấp nhận công nghệ này lại phân bổ không đồng đều và đang có độ trễ lớn ở các ngành công nghiệp ít tính kỹ thuật hơn.

Trong bối cảnh này, khả năng thấu hiểu AI và đưa ra những quyết định sáng suốt về cách thức cũng như vị trí sử dụng nó đang trở thành một kỹ năng chuyên môn mang tính nền tảng. Những người lao động có nguy cơ mất việc cao nhất không hẳn là những người có công việc dễ bị AI sao chép. Nguy cơ thực sự rình rập những cá nhân chỉ biết thụ động chờ đợi áp lực ập đến từ bên ngoài, thay vì chủ động làm chủ công nghệ ngay từ bây giờ.

Liệu AI phần lớn chỉ là sự thổi phồng hay thực sự là một công cụ hữu ích? Chúng ta sẽ có câu trả lời rõ ràng trong vài năm tới. Nếu Meta, Microsoft và các công ty cùng ngành bắt đầu tuyển dụng lại nhân sự với những bộ kỹ năng hoàn toàn mới, thiết kế lại quy trình làm việc và thực sự trở nên vĩ đại hơn, thì vị thế của AI như một công cụ hữu ích sẽ được khẳng định. Nhưng nếu họ chỉ đơn thuần bỏ túi số tiền tiết kiệm được từ quỹ lương, thì những người hoài nghi đã đúng.

Tựu trung lại, nếu bạn muốn biết các gã khổng lồ công nghệ thực sự đang đi về đâu, đừng nhìn vào những người mà họ sa thải – hãy theo dõi sát sao những vị trí mà họ chuẩn bị tuyển dụng.

Bùi Tú

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/di-tim-nguyen-nhan-lan-song-big-tech-sa-thai-100-000-nhan-su-250729.html