Với người Mông, trang phục truyền thống là dấu ấn nhận diện cộng đồng rõ nét nhất. Từ chiếc váy xòe nhiều tầng, áo xẻ ngực, tạp dề, thắt lưng đến các họa tiết thêu tay tinh xảo, mỗi chi tiết đều ẩn chứa quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và đời sống tinh thần. Trước đây, phụ nữ Mông gần như tự đảm nhiệm toàn bộ quy trình: trồng lanh, se sợi, dệt vải, nhuộm chàm, rồi thêu hoa văn. Để hoàn thiện một bộ trang phục có khi mất hàng tháng, thậm chí cả năm, đòi hỏi sự kiên trì và óc thẩm mỹ tinh tế.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của kinh tế thị trường, nghề truyền thống này đang đứng trước nhiều thách thức. Quần áo công nghiệp giá rẻ, tiện lợi dần thay thế trang phục dân tộc trong sinh hoạt hằng ngày. Nhiều gia đình không còn điều kiện trồng lanh, dệt vải; lớp trẻ cũng ít có thời gian học nghề, chỉ mặc trang phục truyền thống vào dịp lễ, Tết. Nguy cơ mai một vì thế ngày càng hiện hữu.
Nhận thức rõ điều đó, chính cộng đồng đã chủ động tìm cách thích ứng. Tại bản Púng Pá Kha, xã Nà Bủng, mô hình tổ, nhóm thêu may trang phục truyền thống với khoảng 40 thành viên được thành lập, chủ yếu là phụ nữ tranh thủ thời gian nông nhàn để thêu váy, áo, tạp dề phục vụ thị trường. Chị Mùa Thị Mỷ, chủ nhiệm mô hình, cho biết khi tham gia tổ nhóm, chị em được hỗ trợ máy may, hướng dẫn kỹ thuật nên sản phẩm làm ra nhanh và đồng đều hơn, lại có đầu ra ổn định nên yên tâm gắn bó với nghề.
Sự đồng hành của chính quyền địa phương cũng góp phần quan trọng. Theo lãnh đạo xã Nà Bủng, bảo tồn trang phục truyền thống không chỉ là giữ gìn bản sắc văn hóa mà còn gắn với tạo sinh kế bền vững. Nhờ hỗ trợ máy móc, tập huấn kỹ thuật và kết nối tiêu thụ sản phẩm, nhiều bộ trang phục truyền thống có giá từ 900.000 đến 1,5 triệu đồng được bán ra thị trường. Trung bình mỗi thành viên tổ nhóm có thu nhập hơn 3 triệu đồng mỗi tháng, giúp nhiều gia đình cải thiện đời sống, từng bước thoát nghèo.
Giữa những đổi thay của cuộc sống, hình ảnh người phụ nữ Mông tỉ mỉ bên khung thêu vẫn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa dân tộc. Khi những nếp váy truyền thống còn hiện diện trong bản làng, khi thế hệ trẻ vẫn tự hào khoác lên mình trang phục dân tộc, đó chính là lúc hồn cốt văn hóa được gìn giữ và tiếp tục lan tỏa trong đời sống hôm nay.
Lê Phương