Dòng tranh linh thiêng ở Quảng Ninh trước nỗi lo 'biến mất'

4 giờ trướcBài gốc

Không gian tín ngưỡng thu nhỏ trong từng bức tranh

Trong ngôi nhà tổ ở khu Đèo Đọc (phường Hoành Bồ), những bộ tranh thờ cũ được treo cẩn trọng mỗi dịp làm lễ. Màu sắc đã phai, giấy đã sờn nhưng với người Dao Thanh Phán, đó vẫn là vật thiêng không thể thiếu trong đời sống tâm linh.

Tranh thờ là vật phẩm không thể thiếu để thầy cúng thực hiện nghi lễ cấp sắc. Ảnh: Mỹ Dung

Ông Bàn Hữu Hồng, một trong những người khá am hiểu phong tục địa phương cho biết: “Bây giờ tranh thờ hầu như chỉ còn ở các nhà tổ, được các thầy sử dụng trong các lễ lớn, quan trọng. Tại lễ cấp sắc hay lễ vào mùa... đều phải có tranh thờ, không thể thiếu được”.

Với người Dao Thanh Phán, tranh thờ không chỉ là vật phẩm nghi lễ mà còn là cầu nối giữa con người với tổ tiên và thần linh. Trong lễ cấp sắc nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông, bộ tranh luôn được đặt ở vị trí trung tâm, nơi thầy cúng và cả dòng tộc thực hiện các nghi thức quan trọng.

Hiện lên trong tranh là cả một thế giới quan phong phú. Từ địa ngục, trần gian đến thiên giới đều được tái hiện qua từng lớp hình ảnh. Ba vị thần tối cao gồm Ngọc Thanh, Thượng Thanh và Thái Thanh cùng hệ thống thần linh như Ngọc Hoàng, Thái Thượng Lão Quân, Thiên Lôi… phản ánh rõ sự giao thoa của tam giáo trong đời sống tín ngưỡng người Dao.

Tranh thờ là vật phẩm không thể thiếu để thầy cúng thực hiện nghi lễ cấp sắc

Những nhân vật trong tranh được sắp xếp theo trật tự quyền năng: thần lớn ở trung tâm, vẽ to và rõ nét; thần nhỏ giản lược hơn. Màu sắc rực rỡ với đỏ, xanh, vàng, tím, trắng tạo nên vẻ uy nghiêm nhưng vẫn gần gũi.

Ít ai biết rằng, để hoàn thành một bộ tranh thờ, nghệ nhân xưa phải tự làm giấy dó, chế hồ từ gạo nếp và sử dụng màu từ nguyên liệu tự nhiên. Quá trình này có thể kéo dài hàng tháng, thậm chí cả năm. Mỗi bộ tranh vì thế không chỉ là tác phẩm nghệ thuật mà còn là kết tinh của tri thức dân gian và niềm tin tâm linh.

Khi “hồn tranh” đứng trước nguy cơ biến mất

Những giá trị ấy đang dần lùi vào ký ức.

Hiện nay, số nghệ nhân có thể vẽ tranh thờ chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Việc học nghề không đơn giản, đòi hỏi thời gian dài và sự am hiểu sâu sắc về tín ngưỡng, trong khi lớp trẻ lại ít mặn mà tiếp nối.

Giá một bộ tranh lên tới hàng chục triệu đồng cũng khiến nhiều gia đình e ngại. Không còn nhiều nhà giữ tranh riêng, nhiều nơi phải dùng chung tranh của thầy cúng mỗi khi làm lễ. Cùng với đó, các nghi lễ truyền thống cũng không còn được duy trì thường xuyên như trước, khiến nhu cầu sử dụng tranh giảm dần.

Đáng lo ngại hơn, nhiều bộ tranh cổ đã hư hỏng, mục nát hoặc thất lạc theo thời gian. Công tác bảo quản chưa được chú trọng, trong khi những người hiểu rõ ý nghĩa của tranh chủ yếu là người cao tuổi.

Người có uy tín, Bí thư, Trưởng thôn Khe Tiền Dường Phúc Thím trò chuyện, trao đổi với phóng viên VietNamNet

Người có uy tín, Bí thư, trưởng thôn Khe Tiền (Hoành Mô) Dường Phúc Thím chia sẻ: “Thế hệ trẻ giờ hầu như không còn biết nhiều về tranh thờ, cũng không đọc được chữ Nho nữa. Chỉ các cụ già mới hiểu rõ thôi. Chúng tôi cũng lo sau này tranh thờ sẽ ngày càng mai một”.

Sự mai một của tranh thờ không chỉ là mất đi một loại hình mỹ thuật dân gian, mà còn là sự đứt gãy trong mạch nối văn hóa của người Dao Thanh Phán. Để giữ lại “hồn tranh”, nhiều ý kiến cho rằng cần có những giải pháp thiết thực như hỗ trợ nghệ nhân, mở lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ, đồng thời gắn bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa.

Khi những bộ tranh cuối cùng vẫn còn được treo trong các nghi lễ, đó không chỉ là ký ức của một cộng đồng, mà còn là lời nhắc nhở về giá trị của di sản thứ có thể mất đi bất cứ lúc nào nếu không được gìn giữ.

Người Dao Thanh Phán vẫn gìn giữ nhiều phong tục, lễ hội đặc sắc

Tại Quảng Ninh, người Dao Thanh Phán có tập quán cư trú gắn liền với vùng núi cao và khu vực biên giới. Đồng bào thường sinh sống tập trung tại các xã như Hoành Mô, Quảng Đức và Hải Sơn... hình thành nên những cộng đồng dân cư mang đậm bản sắc riêng. Đời sống của họ gắn bó chặt chẽ với điều kiện tự nhiên, chủ yếu dựa vào sản xuất nông, lâm nghiệp. Người Dao Thanh Phán vẫn gìn giữ nhiều phong tục, lễ hội đặc sắc như lễ Kiêng gió, lễ cấp sắc và lễ cầu mùa...

Mỹ Dung

Nguồn VietnamNet : https://vietnamnet.vn/noi-lo-mai-mot-dong-tranh-linh-thieng-cua-nguoi-dao-thanh-phan-2499034.html