Từ “miền non nước” đến thương hiệu điểm đến khác biệt
Có những vùng đất khiến du khách nhớ bằng cảnh sắc. Có những vùng đất giữ chân du khách bằng văn hóa. Cao Bằng có cả hai: vẻ đẹp kỳ vĩ của núi non, thác nước, hang động, hồ xanh; và chiều sâu văn hóa của cộng đồng các dân tộc: Tày, Nùng, Mông, Dao, Sán Chỉ… sinh sống qua nhiều thế hệ trên miền biên viễn - chị Đoàn Thị Nga, du khách Hà Nội hào hứng chia sẻ khi cùng gia đình lên Cao Bằng vào dịp 30/4 - 1/5.
Nhìn từ bản đồ du lịch Việt Nam, sức hấp dẫn của Cao Bằng nằm ở nhịp chậm, cảnh đẹp nguyên sơ đưa du khách chạm vào không gian hùng vĩ, thơ mộng, con người hiền hòa, giàu bản sắc văn hóa. Lợi thế riêng có của Cao Bằng tích hợp nhiều lĩnh vực: Có 271 di tích, trong đó 103 di tích đã được xếp hạng; 3 di tích quốc gia đặc biệt; hơn 300 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó 10 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái Việt Nam, trong đó có nghi lễ Then của người Tày Cao Bằng, được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Từ những tiềm năng, lợi thế trên, Cao Bằng đang từng bước phát triển du lịch với những sản phẩm riêng có, khác biệt: du lịch di sản, du lịch công viên địa chất Toàn cầu UNESCO, du lịch văn hóa bản địa, du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái, du lịch biên giới, du lịch mạo hiểm và du lịch “về nguồn”… Vấn đề đặt ra không còn là “Cao Bằng có gì”, mà là “Cao Bằng kể câu chuyện của mình như thế nào để du khách ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và quay trở lại nhiều hơn”.
Chị Hoàng Thị Kính, dân tộc Nùng, xóm Phja Thắp, xã Quảng Uyên cho biết: Trước đây, nghề làm hương chủ yếu phục vụ sinh hoạt, lễ tết trong vùng. Từ khi có khách du lịch đến tham quan, trải nghiệm, bà con học cách giới thiệu nghề truyền thống của mình. Khách không chỉ mua hương mang về, mà còn muốn tận tay se hương, nghe kể về nguyên liệu, cách phơi, cách giữ mùi thơm tự nhiên. Nhờ du lịch, nghề cũ có thêm sức sống mới, người dân có thêm thu nhập nên càng ý thức hơn việc giữ gìn bản sắc. Gia đình tôi vừa làm hương thơm vừa mở dịch vụ homestay đón du khách đến trải nghiệm cảnh đẹp bản làng.
Khi cộng đồng trở thành linh hồn của sản phẩm du lịch
Nếu thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó, Mắt Thần núi… là những “điểm đến nổi bật” của Cao Bằng, thì các bản làng cộng đồng chính là yếu tố tạo nên chiều sâu và sức hấp dẫn bền vững cho du lịch địa phương. Du khách có thể đến vì cảnh đẹp, nhưng điều đọng lại sau mỗi chuyến đi lại là những trải nghiệm gần gũi với con người: bữa cơm nhà sàn, làn điệu Then, câu chuyện về nghề truyền thống hay nhịp sống bình dị giữa núi rừng.
Nắm bắt xu hướng đó, Cao Bằng đã chuyển hướng phát triển du lịch theo chiều sâu, lấy cộng đồng làm trung tâm. Năm 2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức nhiều lớp tập huấn về du lịch cộng đồng, chuyển đổi số và nghiệp vụ phục vụ, qua đó nâng cao năng lực cho người dân là lực lượng trực tiếp tạo ra sản phẩm du lịch. Đây là bước đi nền tảng nhằm xây dựng mô hình phát triển bền vững, gắn lợi ích kinh tế với bảo tồn văn hóa.
Người dân chỉnh trang không gian nhà sàn và làm hương của người Nùng An tại xóm Phja Thắp, xã Quảng Uyên.
Bên cạnh homestay, các mô hình farmstay đang góp phần đa dạng hóa sản phẩm. Tại xã Đàm Thủy, các điểm như Farm Nasan, Lan’s Nùng homestay phát triển theo hướng du lịch nông nghiệp kết hợp nghỉ dưỡng, tạo không gian xanh, gần gũi thiên nhiên. Du khách không chỉ tham quan mà còn tham gia sản xuất, trải nghiệm đời sống nông thôn, phù hợp với xu hướng du lịch xanh và “chữa lành”.
Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Quốc Trung, để phát triển bền vững, cần giải quyết đồng bộ 3 vấn đề: giữ gìn bản sắc, nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo đảm sinh kế cho người dân. Khi người dân được hỗ trợ đúng cách và hưởng lợi từ du lịch, họ sẽ có động lực bảo tồn văn hóa và nâng cao chất lượng phục vụ.
Hướng đi của du lịch Cao Bằng ngày càng hấp dẫn hơn bởi: lấy cộng đồng làm nền tảng, lấy trải nghiệm làm trọng tâm, lấy bản sắc làm giá trị cốt lõi và lấy chất lượng làm thước đo. Khi mỗi cơ sở du lịch được nâng cao năng lực, có sản phẩm riêng và được kết nối hiệu quả, Cao Bằng sẽ không chỉ hấp dẫn bởi cảnh quan thiên nhiên mà còn bởi những trải nghiệm chân thực, giàu bản sắc, yếu tố then chốt để thu hút và giữ chân du khách trong thời gian tới.
Mở hướng phát triển mới
Du lịch Cao Bằng đang đứng trước thời cơ lớn, nhưng để thời cơ trở thành động lực phát triển mới, có sức hấp dẫn và đủ sức cạnh tranh, tỉnh tiếp tục tháo gỡ những điểm nghẽn về hạ tầng, sản phẩm, nhân lực, chuyển đổi số và liên kết thị trường. Đây không chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa, thể thao và du lịch, mà cần sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền cơ sở, doanh nghiệp, Hiệp hội du lịch và cộng đồng dân cư.
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Quốc Trung cho biết: Ngành chủ động tham mưu cho các cấp, ngành, địa phương đẩy mạnh hoàn thiện hạ tầng, chuẩn hóa dịch vụ, xây dựng sản phẩm đặc thù và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Triển khai các chương trình, đề án phát triển du lịch theo hướng xanh, thông minh, giàu bản sắc riêng có; trong đó coi người dân, doanh nghiệp và chính quyền cơ sở là những chủ thể quan trọng trong tổ chức thực hiện.
Cùng với hạ tầng, yêu cầu cấp thiết là phát triển sản phẩm theo chiều sâu. Cao Bằng không chỉ dựa vào một vài điểm đến nổi tiếng như thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao hay Pác Bó, Mắt Thần núi… Những điểm đến này cần được kết nối với các bản du lịch cộng đồng, mô hình nông nghiệp trải nghiệm, không gian văn hóa các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Lô Lô; sản phẩm du lịch đêm và tuyến du lịch qua biên giới. Khi sản phẩm được tổ chức thành chuỗi, du khách sẽ có thêm lý do để ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và quay trở lại.
Chuyển đổi số cũng là hướng đi không thể chậm trễ. Hiện nay, du khách tìm kiếm thông tin, đặt dịch vụ, xem đánh giá, tra bản đồ, thanh toán và chia sẻ trải nghiệm chủ yếu trên nền tảng số. Cao Bằng đã có Cổng du lịch thông minh, ứng dụng Cao Bang Tourist, website, fanpage, mã QR, video quảng bá, dữ liệu số, thực tế ảo và du lịch 3D.
Du lịch Cao Bằng đáng phát triển theo hướng xanh hơn, chuyển đổi số và liên kết mạnh hơn. Khi hạ tầng được cải thiện, sản phẩm đầu tư sâu, bài bản, cơ sở được hỗ trợ, cộng đồng được hưởng lợi và công nghệ được ứng dụng hiệu quả, Cao Bằng sẽ không chỉ hấp dẫn bởi cảnh quan thiên nhiên, mà còn trở thành miền di sản xanh, giàu bản sắc, thân thiện và đáng nhớ trên bản đồ du lịch Việt Nam.
Trường Hà