Dự thảo sửa đổi Nghị định 17 có thể khiến AI Việt Nam thua ngay trên sân nhà

4 giờ trướcBài gốc

Cuối năm 2025, giới nghệ sĩ Việt Nam đã rất hoang mang vì lo ngại ảnh hưởng quyền lợi bởi điều 7.5 trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 được thông qua, mở đường cho ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu (TDM) phục vụ huấn luyện trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, lo lắng đó có vẻ là quá sớm vì gần đây Dự thảo sửa đổi Nghị định 17/2023/NĐ-CP hướng dẫn các quy định về quyền tác giả và quyền liên quan trong Luật SHTT (sau đây gọi tắt là Dự thảo) đã có cách tiếp cận ưu tiên bảo hộ quyền tác giả mạnh mẽ.

Bẳng cách bổ sung các điều 37a, 37b và 37c, Dự thảo đã siết chặt các điều kiện để TDM được coi là hợp pháp. Theo đó, TDM chỉ là ngoại lệ nếu (1) chỉ để huấn luyện các mô hình AI mang tính phi thương mại và (2) chủ sở hữu bản quyền có quyền bảo lưu, không cho phép tác phẩm của mình bị khai thác nhằm mục đích huấn luyện AI.

Kế thừa kinh nghiệm nhưng đừng “bít cửa”

Tiếp cận của Việt Nam trong Dự thảo có sự học hỏi kinh nghiệm từ Liên minh châu Âu (EU) nhưng là một phiên bản quá khắt khe so với EU trong việc bảo hộ quyền tác giả. Cụ thể, Chỉ thị CDSM 2019 của EU phân loại hai trường hợp được hưởng ngoại lệ TDM. Thứ nhất, TDM được thực hiện bởi các tổ chức nghiên cứu khoa học/di sản văn hóa có mục đích phi thương mại sẽ được hưởng ngoại lệ rộng rãi.

Theo đó, các chủ thể này có quyền thực hiện TDM đối với mọi tác phẩm có bản quyền miễn các tổ chức đó có quyền tiếp cận hợp pháp đối với tác phẩm. Trong trường hợp này, tác giả không có quyền bảo lưu (opt-out) tác phẩm của mình. Thứ hai, đối với mô hình AI thương mại, các doanh nghiệp công nghệ có thể triển khai TDM để huấn luyện mô hình nhưng tác giả có quyền bảo lưu tác phẩm thông qua các biện pháp công nghệ hữu hiệu.

Dự thảo cho thấy chúng ta kế thừa kinh nghiệm EU khi thiết kế cơ chế ngoại lệ TDM cho mục đích nghiên cứu khoa học phi thương mại. Nhưng quá khắt khe so với EU, Dự thảo cho phép tác giả có quyền bảo lưu. Không chỉ dừng lại ở đây: Dự thảo đặt dấu chấm hết cho hoạt động huấn luyện AI thương mại khi không có một ngoại lệ hay giới hạn quyền tác giả nào dành cho loại hình này. Nói cách khác, khi các nhà phát triển AI Việt Nam cần dữ liệu để huấn luyện, họ phải xin phép chủ sở hữu tác quyền đối với từng dữ liệu mà họ muốn tiếp cận.

Dự thảo đi ngược lại với luật?

Nghị định 17/2023/NĐ-CP là văn bản dưới luật vốn dĩ chỉ được ban hành những quy định chi tiết mang tính hướng dẫn một số điều của văn bản luật còn chưa cụ thể. Nguyên tắc pháp quyền đòi hỏi các văn bản dưới luật phải tuân thủ các quy định của văn bản luật, tuyệt đối tránh những hướng dẫn mâu thuẫn hay trái luật. Tuy nhiên, với các quy định liên quan đến ngoại lệ TDM, Dự thảo đã không bám sát tinh thần của điều 7.5 trong Luật SHTT.

Chúng ta hãy đọc lại quy định này: “Tổ chức, cá nhân được sử dụng văn bản và dữ liệu về đối tượng quyền sở hữu trí tuệ đã được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo [...]”.

Rõ ràng, không có điều gì trong điều 7.5 có thể được diễn giải là ngoại lệ TDM không dành cho hoạt động huấn luyện AI có mục đích thương mại. Khi Dự thảo bổ sung điều kiện “không nhằm mục đích thương mại”, tinh thần của điều 7.5 gần như bị vô hiệu hóa. Trên thực tế, hầu như hiếm có tổ chức hay doanh nghiệp nào huấn luyện AI chỉ thuần túy nghiên cứu hay thử nghiệm rồi… để đó.

Mục tiêu cuối cùng của các doanh nghiệp đều là để sản phẩm của mình có thể đến tay người dùng, thu hồi các chi phí khổng lồ đã bỏ ra để huấn luyện mô hình. Hơn nữa, thực hiện chủ trương phát triển nền kinh tế công nghệ cao, ngay cả những dự án nghiên cứu khoa học có nguồn kinh phí được Chính phủ tài trợ, sản phẩm của những dự án này luôn được Nhà nước khuyến khích khai thác thương mại càng hiệu quả càng tốt.

Do đó, cách tiếp cận của Dự thảo đã đi ngược lại mục tiêu hỗ trợ công nghệ AI phát triển thể hiện trong điều 7.5 của Luật SHTT sửa đổi, khiến điều 7.5 gần như trở thành một quy định có cũng như không.

Hệ lụy từ thực tiễn

Thế giới đang chứng kiến cuộc đua AI toàn cầu khi các nền tài phán lớn trên thế giới như Mỹ, EU hay Nhật Bản đều có những cơ chế bảo hộ công nghệ AI ở nhiều cấp độ, từ rộng đến hẹp.

Chính quyền của Tổng thống Donald Trump không hề che giấu tham vọng thống trị AI toàn cầu khi ban hành Sắc lệnh hành pháp năm 2025 hướng đến mục tiêu “duy trì và mở rộng khả năng thống trị toàn cầu của Mỹ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo”(1). Mỹ nổi tiếng với học thuyết sử dụng hợp lý (fair use) rất linh hoạt để cấp các khoản miễn trừ bản quyền khi cần thiết để thúc đẩy AI phát triển.

Trong khi đó, Nhật Bản được coi là miền đất hứa cho công nghệ AI khi Luật Quyền tác giả Nhật Bản thiết kế mô hình ngoại lệ TDM rộng rãi, theo đó, các nhà phát triển TTNT có quyền tự do khai thác tác phẩm huấn luyện mô hình không vì mục đích thưởng thức. Ngay cả EU, với truyền thống bảo hộ quyền tác giả mạnh mẽ cũng thực hiện chính sách nhượng bộ ở mức độ nhất định khi ban hành cơ chế miễn trừ rộng rãi cho AI phi thương mại và cơ chế opt-out cho AI thương mại.

Bức tranh pháp lý trên thế giới trên cho thấy cách tiếp cận của Dự thảo có thể dẫn đến những hệ lụy tiêu cực, gây bất lợi cho các nhà phát triển AI Việt Nam. Hãy tưởng tượng, các “bigtech” như Google, OpenAI hay Anthropic đặt máy chủ ở những quốc gia có cơ chế ngoại lệ TDM thông thoáng như Mỹ hay Nhật Bản.

Họ “cào” hết các dữ liệu mạng, bao gồm cả tác phẩm của người Việt, để phát triển các mô hình AI và sau đó, khai thác chúng trên quy mô toàn cầu, trong đó có thị trường Việt Nam. Vấn đề là, họ bán mô hình cho ta nhưng không phải gánh bất cứ trách nhiệm bản quyền nào đối với hoạt động huấn luyện AI theo luật Việt Nam. Trong khi đó, một doanh nghiệp Việt Nam muốn phát triển mô hình AI tại Việt Nam, họ lại phải chịu mọi sự ràng buộc về trách nhiệm bản quyền.

Bức tranh thực tiễn trên cho thấy cơ chế pháp lý bản quyền khắt khe đối với công nghệ AI là cách tiếp cận khiến chúng ta thua ngay trên sân nhà ở mọi phương diện: các tác giả Việt vẫn bị khai thác tác phẩm miễn phí bởi các công ty công nghệ nước ngoài trong khi các doanh nghiệp Việt bị hạn chế khả năng cạnh tranh trên đường đua AI, khiến Việt Nam ngày càng lệ thuộc vào công nghệ của nước ngoài nhiều hơn. Cách tiếp cận của Dự thảo đang đi ngược lại chính sách khuyến khích phát triển công nghệ cao, mà AI là một trong các ngành mũi nhọn được ưu tiên của Đảng và Nhà nước ta.

Thay lời kết

Siết chặt bảo hộ bản quyền thực chất là con dao hai lưỡi: nó có thể tạo động lực sáng tạo cho tác giả trong một số trường hợp, đồng thời cũng gây áp lực hạn chế phát triển các lĩnh vực khác của nền kinh tế, đặc biệt là công nghệ, trong những trường hợp khác. Do đó, cân bằng lợi ích luôn là nguyên tắc vàng trong thiết kế mô hình bảo hộ quyền tác giả ở bất kỳ quốc gia nào. Việt Nam càng không là ngoại lệ.

Với vị trí là quốc gia “nhập siêu” công nghệ, áp đặt trách nhiệm bản quyền quá khắt khe không phải là một giải pháp lý tưởng để thực hiện chủ trương thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế sáng tạo. Với đặc tính dữ liệu là chìa khóa thành công, quyền tiếp cận tác phẩm là mang tính sống còn, cách tiếp cận của Dự thảo sẽ đặt AI Việt Nam vào thế thua ngay trên sân nhà.

(*) Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG TPHCM

(1) Executive Order 14179: Removing Barriers to American Leadership in Artificial Intelligence (2025), https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/01/removing-barriers-to-american-leadership-in-artificial-intelligence/.

Lâm Nghi (*)

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/du-thao-sua-doi-nghi-dinh-17-co-the-khien-ai-viet-nam-thua-ngay-tren-san-nha/