(Emagazine) Sắc màu Khmer trong nhịp sống mới

một giờ trướcBài gốc

Bằng việc lồng ghép mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia với phát triển kinh tế - xã hội, công tác bảo tồn văn hóa Khmer được triển khai theo hướng thiết thực hơn: Gắn với sinh kế, giáo dục, giảm nghèo, du lịch và nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân.

Nhờ đó, những giá trị truyền thống của đồng bào có thêm không gian để được nuôi dưỡng, trao truyền và trở thành nguồn lực trong đời sống hôm nay.

Công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer luôn được quan tâm thông qua nhiều chương trình, dự án hỗ trợ thiết thực Ảnh: TUẤN MINH

Đưa di sản về với cộng đồng

Tại An Giang, sau khi sáp nhập với Kiên Giang, cộng đồng Khmer có 399.002 người, chiếm 8,06% dân số toàn tỉnh, sinh sống tập trung tại 35 xã, phường, đặc khu, phần lớn ở khu vực có đặc thù dân tộc, tôn giáo và biên giới.

Điểm nổi bật trong chính sách dân tộc của An Giang là triển khai giai đoạn I, từ năm 2021 đến 2025 của Dự án “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”. Từ nguồn lực này, nhiều di tích, công trình văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số được tu bổ, tôn tạo, trong đó có chùa Xvay Ton, chùa Snaydonkum, chùa Svay Ta Nấp và chùa Láng Cát.

An Giang cũng chú trọng đưa văn hóa trở lại đời sống cơ sở. Địa phương đã cấp 28 tủ sách cho các xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số; bàn giao nhạc cụ, thiết bị âm thanh cho các đội văn nghệ Khmer; tổ chức tập huấn nhận diện, kiểm kê di sản, truyền dạy nhạc ngũ âm, múa trống Chhay-dam, kỹ thuật khắc chữ trên lá Buông.

Các liên hoan, hội diễn, Hội đua bò Bảy Núi cùng lễ hội Chôl Chnăm Thmây, Sene Đôn Ta, Ok Om Bok tiếp tục được duy trì, tạo điểm tựa cho du lịch văn hóa - tâm linh. Một số nghi lễ cổ, nghề thủ công có nguy cơ mai một như nghề gốm thô, nghệ thuật sân khấu Dù Kê cũng được phục dựng. Việc dạy và học chữ Khmer ở cấp tiểu học được tổ chức nền nếp, giúp con em đồng bào giữ tiếng nói, chữ viết.

Tại Đồng Nai, cộng đồng Khmer có 36.225 người, là dân tộc thiểu số có quy mô dân số lớn thứ ba của tỉnh, phân bố rộng khắp 95/95 xã, phường, chủ yếu sống xen kẽ với người Kinh. Trong điều kiện ấy, bảo tồn ngôn ngữ, phong tục và nghệ thuật truyền thống cần cách làm bền bỉ, gần với trường học, chùa và sinh hoạt cộng đồng.

Các chương trình dạy tiếng Khmer được triển khai tại trường học và hệ thống chùa Phật giáo Nam tông. Từ năm học 2022 đến 2025, Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú THCS Lộc Ninh thỉnh giảng dạy tiếng Khmer cho học sinh khối 6 đến khối 8 theo hình thức ngoại khóa. Một số trường dân tộc nội trú khác tập trung dạy ngôn ngữ giao tiếp hằng ngày, giúp học sinh dễ hòa nhập mà vẫn giữ được tiếng nói của dân tộc mình.

Ở các cơ sở tôn giáo, chư tăng, sư sãi phối hợp với chính quyền mở lớp dạy tiếng và chữ Khmer vào dịp hè, ngày nghỉ cho thanh thiếu niên trong sóc. Cùng với chữ viết, nhạc ngũ âm, múa chằn được hỗ trợ phục dựng, truyền dạy và biểu diễn trong lễ hội. Thông qua phong trào thanh niên, nhiều chương trình truyền dạy múa dân gian, nhạc cụ, trò chơi truyền thống đã thu hút người trẻ tham gia. Khi thanh niên trở thành người học, người biểu diễn rồi truyền lại cho bạn bè cùng trang lứa, di sản có thêm đường đi tự nhiên qua khoảng cách thế hệ.

Để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển

Ở Tây Ninh, đồng bào Khmer hiện có 20.024 người với 1.844 hộ gia đình. Những năm qua, nhiều phong tục, tập quán, lễ nghi của người Khmer được nghiên cứu, sưu tầm và phục dựng. Thực hiện Dự án 6, địa phương đã tổ chức các hoạt động bảo tồn lễ hội Chôl Chnăm Thmây gắn với tour, tuyến du lịch cộng đồng; đầu tư tu bổ, tôn tạo di tích chùa Khmer Khedol từ ngân sách và nguồn xã hội hóa.

Điểm nổi bật của Tây Ninh là hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở. Đến nay, toàn tỉnh đã xây dựng và vận hành 12 nhà văn hóa dân tộc thiểu số, trong đó có 7 nhà văn hóa dành riêng cho đồng bào Khmer, với tổng kinh phí hơn 10 tỉ đồng. Cùng với đó, 100% xã có đông đồng bào dân tộc thiểu số đều có trung tâm văn hóa, thể thao và học tập cộng đồng kiên cố.

Những thiết chế này trở thành nơi người dân sinh hoạt, giao lưu văn nghệ, thể thao, học khuyến nông, trao đổi kinh nghiệm sản xuất, tiếp cận kỹ thuật canh tác mới. Khi không gian văn hóa gắn với học nghề, sản xuất và việc làm, người dân có thêm điều kiện cải thiện sinh kế, ổn định đời sống, chủ động hơn trong việc giữ gìn bản sắc.

TP.HCM hiện có 57.521 người Khmer sinh sống, học tập và làm việc. Do đặc thù đô thị, đồng bào Khmer sống đan xen trong các khu dân cư, không hình thành làng bản biệt lập. Vì vậy, bảo tồn văn hóa ở Thành phố gắn chặt với chăm lo giáo dục, việc làm, an sinh và tạo điều kiện để bản sắc dân tộc được nhận diện trong không gian đô thị.

Những năm qua, đời sống kinh tế của người Khmer tại TP.HCM có chuyển biến nhờ các chương trình giảm nghèo bền vững. Thành phố chú trọng giáo dục, nâng cao dân trí, đào tạo nghề, giải quyết việc làm cho con em đồng bào. Các chính sách vốn vay ưu đãi, hỗ trợ sinh kế trực tiếp đã giúp nhiều hộ nghèo, hộ cận nghèo người Khmer cải thiện thu nhập, từng bước ổn định cuộc sống.

Cùng với chính sách an sinh, TP.HCM quan tâm bảo tồn di sản thông qua chế độ đãi ngộ đối với nghệ nhân, văn nghệ sĩ người dân tộc thiểu số cao tuổi tiêu biểu; đồng thời phát hiện, bồi dưỡng các mầm non nghệ thuật. Các đơn vị văn hóa của thành phố tích cực sưu tầm dân ca cổ, bài bản tuồng cổ, trang phục, nhạc cụ dân tộc để trưng bày tại bảo tàng và giới thiệu đến công chúng.

Từ An Giang, Đồng Nai, Tây Ninh đến TP.HCM, mỗi địa phương có điều kiện khác nhau nhưng cùng chung một hướng đi: Đặt văn hóa Khmer trong đời sống cộng đồng, gắn bảo tồn với phát triển. Khi tiếng Khmer còn vang trong lớp học, nhạc ngũ âm còn ngân trong lễ hội, phum sóc có thêm không gian sinh hoạt và người dân có sinh kế ổn định, di sản trở thành nguồn lực bền bỉ, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa vùng, miền trong dòng chảy phát triển hôm nay.

Hội nghị bàn giải pháp bảo tồn văn hóa Khmer trong tình hình mới

Ngày 22.5.2026, tại TP. Cần Thơ, Bộ VHTTDL sẽ tổ chức Hội nghị “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Khmer” nhằm đánh giá thực trạng bảo tồn văn hóa Khmer và đề xuất giải pháp gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng - an ninh tại vùng đồng bào Khmer.

Hội nghị dự kiến có khoảng 100 đại biểu tham dự, gồm lãnh đạo các bộ, ngành, địa phương Nam Bộ, cùng các nhà khoa học, chuyên gia, chức sắc Phật giáo Nam tông Khmer, nghệ nhân và người có uy tín trong cộng đồng.

Nội dung trọng tâm tập trung rà soát các giá trị văn hóa Khmer cần ưu tiên bảo tồn như tiếng nói, chữ viết, lễ hội, nghệ thuật dân gian, nghề thủ công truyền thống và hệ thống chùa Khmer; đồng thời đánh giá hiệu quả thực thi chính sách dân tộc, tôn giáo tại cơ sở và đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách phù hợp thực tiễn.

Hội nghị cũng nhấn mạnh vai trò chủ thể của cộng đồng trong gìn giữ, truyền dạy và lan tỏa bản sắc văn hóa Khmer; khảo sát thực tế một số mô hình bảo tồn tiêu biểu để làm cơ sở nhân rộng các mô hình gắn với du lịch cộng đồng, tạo sinh kế bền vững cho người dân.