Gây mất rừng phải bồi hoàn

3 giờ trướcBài gốc

Phân tích của chúng tôi từ các tài liệu công khai cho thấy, Phú Quốc kế hoạch năm 2025 sẽ chuyển đổi mục đích sử dụng 511,91 ha rừng, cao gấp từ 3 đến 6 lần diện tích rừng mà tỉnh Kiên Giang trước đây lên kế hoạch chuyển đổi mỗi năm trong giai đoạn từ năm 2017 - 2024. Trong 511,91 ha này có tới hơn một nửa tổng diện tích là rừng đặc dụng.

Theo đó, chỉ trong vòng 1 năm, từ tháng 7.2024 đến tháng 8.2025, HĐND tỉnh Kiên Giang cũ đã chính thức chấp thuận chuyển mục đích sử dụng 181,74 ha rừng tại Phú Quốc, cao gấp 1,6 lần so với tổng diện tích rừng đã được chuyển đổi trong 8 năm, giai đoạn từ năm 2016 - 2024 (114,26 ha).

Trong 181,74 ha nói trên, hơn 77% (140,89 ha) dành cho dự án đô thị du lịch, và toàn bộ 77% diện tích rừng này là rừng đặc dụng. Chỉ trong một năm vừa qua, diện tích rừng đặc dụng mà Phú Quốc đã chuyển đổi cao gần gấp 4 lần tổng diện tích rừng đặc dụng mà địa phương này đã chuyển đổi trong giai đoạn 2016 - 2024 (38,61 ha).

Sự gia tăng đột biến trong việc chuyển đổi diện tích rừng của Phú Quốc nói trên được nhìn thấy sau khi Luật Đất đai sửa đổi về sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Lâm nghiệp và Nghị định 91 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Lâm nghiệp được ban hành vào tháng 6.2024 và 7.2024. Quy định mới cho phép mở rộng lĩnh vực những dự án được phép chuyển đổi đất rừng tự nhiên, bao gồm cho dự án khu công nghiệp, cụm công nghiệp, khai thác khoáng sản, dự án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí…

Khu vực rừng đặc dụng tại Vườn Quốc gia Côn Đảo - nơi UBND đặc khu Côn Đảo dự kiến sẽ xây dựng một nhà máy đốt rác. Ảnh: CTV

Theo Luật Lâm nghiệp trước đây, muốn chuyển đổi rừng đặc dụng thì phải được Thủ tướng Chính phủ, Quốc hội phê duyệt. Tuy nhiên, Nghị định 91 quy định thẩm quyền quyết định chủ trương chuyển mục đích sử dụng rừng chỉ còn một cấp là HĐND cấp tỉnh, không còn cấp Quốc hội và Thủ tướng Chính phủ; HĐND quyết định chủ trương chuyển đổi gồm cả rừng tự nhiên và rừng trồng; không phân biệt quy mô diện tích rừng. Đối với dự án đầu tư có đề xuất chuyển mục đích sử dụng rừng thuộc thẩm quyền chấp thuận đầu tư của Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, HĐND cấp tỉnh thì văn bản chấp thuận đầu tư dự án đồng thời là chấp thuận chuyển mục đích sử dụng rừng của dự án.

Nhiều chuyên gia nhận định, sự thay đổi luật nói trên là một nguy cơ “tháo khoán rừng” cho những động cơ phát triển kinh tế thiếu bền vững tại nhiều địa phương - nơi thường coi trọng lợi ích kinh tế hơn lợi ích môi trường khi thiếu luật ràng buộc chặt chẽ. Điều này càng đáng lưu ý trong bối cảnh xu hướng xây dựng các khu đô thị, dự án phát triển kinh tế tư nhân mà có sử dụng đất rừng vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt; hay định hướng đưa khoáng sản trở thành nguồn lực phát triển kinh tế xã hội Việt Nam (1) trong đó khó tránh khỏi những mỏ khai thác “đụng” tới đất rừng.

Có thể kể như, Lâm Đồng cũ - một trong những địa phương có quy hoạch khu vực dự trữ khoáng sản quốc gia - đã kế hoạch trong 10 năm (2021 - 2030) chuyển đổi 32.116 ha đất lâm nghiệp để xây dựng hàng loạt các dự án, hạng mục công trình phát triển kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng, trong đó rừng tự nhiên bị chuyển đổi chiếm 70%; 78,3% diện tích rừng bị chuyển đổi (25.149 ha) là để triển khai các dự án khai thác khoáng sản trên địa bàn. Hay ở Đắk Nông cũ, thực tế việc triển khai quy hoạch bauxite sẽ phá vỡ một số lượng lớn diện tích quy hoạch đất rừng, các khu bảo tồn, vườn quốc gia (2).

“Bất cứ chuyển đổi đất rừng làm mất đi một thảm xanh nào, dù đó là rừng nghèo, cũng đều gây ảnh hưởng đến môi trường, đa dạng sinh học tại khu vực đó. Không giống như suy thoái rừng, cháy rừng hoặc bị lấn chiếm - nơi vẫn có thể trồng lại rừng, khi đã chuyển đổi đất rừng để làm dự án nghĩa là mất rừng vĩnh viễn, dù có giải pháp trồng rừng thay thế”, TS. Trương Văn Vinh, Phó trưởng khoa Lâm Nghiệp, trường Đại học Nông Lâm TP.HCM nhận định.

Khí hậu ngày càng cực đoan, khó lường. Hệ sinh thái rừng là một trong những giải pháp giúp hạn chế những tác động cực đoan tới môi trường. Tuy nhiên, tình trạng suy giảm đa dạng sinh học bao gồm sinh thái rừng tại Việt Nam vẫn đang diễn ra nghiêm trọng. Theo Cục Lâm nghiệp cũ (nay là Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm), tỷ lệ che phủ rừng Việt Nam dù đã tăng so với trước nhưng chất lượng còn rất thấp, chủ yếu là rừng nghèo, nghèo kiệt và rừng phục hồi chiếm tỷ lệ khoảng 75%. Đánh giá từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học đang chịu sức ép lớn từ phát triển kinh tế, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, suy thoái rừng và sự xâm lấn của các loài ngoại lai.

Đa dạng sinh học là sự phong phú về gen, loài sinh vật và hệ sinh thái trong tự nhiên. Là một trong 16 quốc gia sở hữu đa dạng sinh học cao nhất thế giới với 3 nhóm hệ sinh thái cơ bản gồm hệ sinh thái trên cạn, hệ sinh thái đất ngập nước và hệ sinh thái biển, Việt Nam đưa ra Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học với mục tiêu tới năm 2030, 20% diện tích hệ sinh thái tự nhiên bị suy thoái được phục hồi, tỷ lệ che phủ rừng toàn quốc duy trì 42 - 43%, hạn chế các tác động tiêu cực tới đa dạng sinh học,... Theo Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, “để phát triển xanh bền vững trong thời gian tới, giải pháp quan trọng là phải kiểm soát chặt chẽ các tác động lên đa dạng sinh học, đặc biệt tác động từ các dự án phát triển” (3).

Rừng thông Đak Đoa (Gia Lai) bị chuyển đổi để làm dự án sân golf và bất động sản Đak Đoa do Công ty cổ phần tập đoàn FLC làm chủ đầu tư. Đây là khu rừng không chỉ có vai trò giữ nước, góp phần điều hòa khí hậu cho cả vùng mà còn mang nhiều ý nghĩa văn hóa với đồng bào dân tộc tại đây. Sau 4 năm, nhiều sai phạm đối với dự án được chỉ ra, dự án tạm dừng lại, nhưng đến nay vẫn chưa có kết cục ngã ngũ về dự án này. Ảnh: Bắc Ngô

Từ gần 15 năm trước, bồi hoàn đa dạng sinh học - được xem là một giải pháp tránh chi tiêu đa dạng sinh học trong tương lai - đã được giới khoa học, chuyên gia đề xuất áp dụng trong phát triển kinh tế xã hội. Theo các tác giả Patrick Maguire và TS. Tô Xuân Phúc (tổ chức Forest Trends), bồi hoàn đa dạng sinh học là một phương thức thể hiện rằng các hoạt động, dự án phát triển có thể được thực hiện theo cách tạo ra sự “không hề mất mát” hoặc thậm chí gia tăng về đa dạng sinh học. Điều này khác với cách giảm thiểu tác động truyền thống và khuyến khích doanh nghiệp chịu trách nhiệm đối với các tác động của mình.

“Trồng rừng thay thế không phải là bồi hoàn đa dạng sinh học, nó chỉ là một dạng bồi thường: anh làm mất bao nhiêu rừng thì trồng lại bấy nhiêu, nhưng lại không tính đến các giá trị đa dạng sinh học ở khu vực rừng bị mất như bao nhiêu loài cây thân gỗ, thân thảo, hàng trăm loại nấm, vi nấm, vi sinh vật đất…”, PGS-TS. Lê Xuân Cảnh, nguyên Viện trưởng Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật nhận định với Người Đô Thị về quy định trồng rừng thay thế khi chuyển đổi rừng làm dự án.

Ông Nguyễn Việt Dũng, tư vấn độc lập về quản trị môi trường phân tích: chính sách trồng rừng thay thế hiện đang áp dụng có thể coi như là một cách thức phục hồi cảnh quan bằng trồng rừng mới trên diện tích đất chưa có rừng thuộc quy hoạch rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất hoặc trồng lại rừng trên diện tích trồng rừng không thành rừng. Lựa chọn loài cây trồng phải tuân thủ theo quy chế quản lý từng loại rừng. Tuy nhiên, hướng dẫn thực hiện chính sách này chỉ giới hạn ở kết quả ở diện tích và loài cây trồng được, không có bất kỳ theo dõi, đo đếm nào về chất lượng phục hồi cảnh quan hay mức độ cải thiện đa dạng sinh học. “Rõ ràng, yêu cầu phục hồi hệ sinh thái dựa trên hiểu biết về diễn thế sinh thái chưa được coi là cơ sở áp dụng cho hướng dẫn trồng rừng thay thế hiện nay”, ông Dũng nói.

Ông Dũng nhận định, về lý thuyết, bồi hoàn đa dạng sinh học không phải là biện pháp để ngăn chặn hay giảm thiểu số lượng dự án phát triển mà có sử dụng đất rừng. Lý do vì, bồi hoàn đa dạng sinh học - nếu áp dụng - là một giải pháp cụ thể trong thực thi kế hoạch quản lý môi trường theo báo cáo Đánh giá tác động môi trường đã được phê duyệt cho từng dự án. Cho đến khi áp dụng các biện pháp giảm thiểu, phục hồi mà vẫn không thể tránh khỏi tổn thất thì mới áp dụng biện pháp bồi hoàn để không làm mất mát ròng về đa dạng sinh học. Vì vậy, luật pháp hiện hành đã có các quy định cấm hoặc hạn chế các thực hiện dự án trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của rừng đặc dụng, bên cạnh nhiều chế tài kiểm soát khác.

Luật Đa dạng sinh học (2008, 2018) đã có quy định về bồi thường thiệt hại về đa dạng sinh học. Bồi hoàn đa dạng sinh học lần đầu tiên được quy định tại Khoản 1 Điều 35 của Luật Bảo vệ Môi trường năm 2014, sau đó tiếp tục được đưa vào Luật Bảo vệ Môi trường năm 2020 (4). Tuy nhiên, đến nay Nhà nước vẫn chưa ban hành các chế tài và hướng dẫn thực hiện cụ thể, nên chưa có cơ sở pháp lý và kỹ thuật để triển khai, áp dụng.

Tại một hội thảo về đa dạng sinh học do tổ chức PanNature tổ chức gần đây, TS. Phạm Anh Cường, nguyên Cục trưởng Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học cho biết: bồi hoàn đa dạng sinh học vẫn chưa được triển khai trên thực tế theo đúng bản chất của cơ chế này bởi các lý do chính: chưa có hướng dẫn chi tiết của pháp luật về bồi hoàn đa dạng sinh học (thiếu từ khái niệm đến các nguyên tắc, cơ chế,…); khó khăn về mặt kỹ thuật như chưa có các tín chỉ đa dạng sinh học (bio credits), chưa có hướng dẫn kỹ thuật để đánh giá giá trị đa dạng sinh học cũng như chưa có hướng dẫn kỹ thuật về bồi hoàn đa dạng sinh học.

“Có nhiều yêu cầu và thách thức về thể chế hóa thực hiện bồi hoàn đa dạng sinh học ở Việt Nam, như lượng giá các loài, quần thể, hệ sinh thái có nguy cơ bị tổn thất ở một cảnh quan cụ thể. Vì vậy tôi cho rằng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các tổ chức bảo tồn trong nước và quốc tế, các đối tác khoa học cần phối hợp nghiên cứu, xây dựng và thí điểm áp dụng biện pháp này trên các hệ sinh thái khác nhau (rừng tự nhiên, biển/ven biển và đất ngập nước) để có cơ sở ban hành hướng dẫn thực hiện, quy định rõ ràng trách nhiệm bồi hoàn”, ông Nguyễn Việt Dũng nói.

Theo PGS-TS. Lê Xuân Cảnh, trước mắt nên làm thí điểm bồi hoàn đa dạng sinh học với những dự án sử dụng diện tích lớn mà có giá trị đa dạng sinh học, như thủy điện, dự án phát triển kinh tế, dự án khai thác khoáng sản… “Và cần nhất quán: nếu chủ đầu tư không làm bồi hoàn đa dạng sinh học được thì dự án không được triển khai!”, ông Cảnh khuyến nghị.

Lê Quỳnh
________

(1) Việt Nam định hướng đưa khoáng sản trở thành nguồn lực phát triển kinh tế xã hội, với Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 đã được ban hành, và Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được Chính phủ phê duyệt theo Quyết định 866
(2) http://baokiemtoan.vn/tranh-chong-lan-quy-hoach-khoang-san-voi-cac-quy-hoach-khac-36263.html
(3) https://mega.vietnamplus.vn/bai-5-nang-tam-kho-bau-di-san-thien-nhien-de-dat-nuoc-vuon-minh-da-den-luc-hanh-dong-6841.html

(4) Luật Bảo vệ Môi trường năm 2020 của Việt Nam có quy định về bồi hoàn đa dạng sinh học, trong đó yêu cầu chủ dự án đầu tư phải đưa ra: (i) “Phương án bồi hoàn đa dạng sinh học (nếu có)” tại Điểm g Khoản 1 Điều 32 “Nội dung của báo cáo đánh giá tác động môi trường”; (ii) “Bồi hoàn đa dạng sinh học theo quy định của pháp luật” tại Điểm đ Khoản 3 “Yêu cầu bảo vệ môi trường”, và Điều 40 “Giấy phép môi trường”. Sau đó, Nghị định số 08/2022/NĐ CP ngày 10.1.2022 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường quy định tại: (i) Khoản 2 Điều 26 “Tham vấn trong đánh giá tác động môi trường” nội dung tham vấn bao gồm cả “phương án bồi hoàn đa dạng sinh học đối với dự án có phương án bồi hoàn đa dạng sinh học theo quy định của pháp luật”; (ii) Điểm d Khoản 1 và Điểm d Khoản 3 Điều 28 “Nội dung chính của báo cáo đề xuất cấp giấy phép môi trường” yêu cầu phải có “phương án bồi hoàn đa dạng sinh học (nếu có)”; tuy nhiên, Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT ngày 10.1.2022 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể việc thực hiện bồi hoàn đa dạng sinh học.

Trên thế giới hiện nay, hơn 30 quốc gia đã có luật yêu cầu thực hiện bồi hoàn đa dạng sinh học, nhiều quốc gia có một số chính sách có liên quan đến đền bù cho bảo tồn, một số nước khác đang thử nghiệm các khung chính sách có liên quan.

Nguồn Người Đô Thị : https://nguoidothi.net.vn/gay-mat-rung-phai-boi-hoan-51184.html