Giá sầu riêng lao dốc, xe ùn ứ chờ kiểm nghiệm: Điều gì đang xảy ra với 'vua' trái cây?

2 giờ trướcBài gốc

Những ngày đầu tháng 5, hàng trăm xe container sầu riêng nối đuôi nhau quanh một số tuyến đường khu vực bến xe Dầu Giây (Đồng Nai) chờ lấy mẫu kiểm nghiệm để xuất khẩu sang Trung Quốc. Tại các vùng trồng, hàng loạt trái tới kỳ thu hoạch vẫn treo trên cây vì thương lái không dám xuống tiền.

Điều đáng nói, đây không chỉ còn là câu chuyện rớt giá. Đằng sau những container nằm dài chờ xét nghiệm là hàng loạt vấn đề của ngành sầu riêng Việt Nam: phụ thuộc quá lớn vào một thị trường, phát triển nóng diện tích, lỗ hổng quản lý chất lượng và cuộc khủng hoảng niềm tin liên quan đến cadimi.

Chưa năm nào khó như năm nay

Giữa mùa thu hoạch, ông Nguyễn Tuấn Khanh, thương lái nhiều năm ở Đồng Tháp, gần như không dám ôm hàng lớn như trước.

Ông kể, có những lô vừa chốt giá tại vườn 30.000 đồng/kg, đặt cọc xong thì chỉ sau 1 đến 2 ngày, đến lúc cắt trái, giá thị trường đã rơi xuống còn khoảng 23.000 - 25.000 đồng/kg. Khoảng chênh lệch vài nghìn đồng mỗi kg khiến cả chuyến hàng lỗ nặng.

Sầu riêng đến kỳ thu hoạch nhưng nhiều nhà vườn ở miền Tây phải “neo” trái trên cây.

“Làm nghề bao nhiêu năm rồi mà chưa thấy năm nào khó khăn, rủi ro như năm nay”, ông Khanh nói.

Quy trình mua bán vốn vận hành khá ổn định: thương lái vào vườn xem hàng, chốt giá, đặt cọc rồi vài ngày sau cho nhân công vào cắt. Nhưng hiện nay, chỉ cần phòng xét nghiệm thông báo dừng nhận mẫu hoặc bảo trì đột xuất, toàn bộ chuỗi lập tức tê liệt.

Ông Khanh cho biết có thời điểm doanh nghiệp đang thu mua bình thường nhưng tối nhận thông báo hôm sau phòng kiểm nghiệm nghỉ. Kho đóng cửa, xe ngưng chạy, thương lái buộc phải dừng cắt trái.

Trong khi đó, sầu riêng không thể “neo” quá lâu trên cây. Chậm vài ngày, trái rụng, chất lượng giảm, thiệt hại thuộc về cả nông dân lẫn thương lái.

Áp lực dồn nén khiến mâu thuẫn xuất hiện ngay tại vườn. Ông Khanh kể có trường hợp nông dân bức xúc vì thương lái chậm thu hoạch khiến trái rụng, hai bên xảy ra cãi vã gay gắt.

Không ít nhà vườn tại Đồng Tháp, Cần Thơ phải tự cắt sầu riêng mang ra bán lề đường với giá 30.000 - 40.000 đồng/kg. Nhưng bán lẻ chỉ tiêu thụ được số lượng nhỏ, trong khi mỗi vườn có thể tồn hàng chục tấn.

Thương lái cho biết chỉ cần phòng kiểm nghiệm dừng nhận mẫu đột xuất, cả chuỗi thu mua lập tức bị tê liệt.

Điểm nghẽn ở khâu kiểm nghiệm

Nếu như trước đây câu chuyện của ngành sầu riêng xoay quanh sản lượng và thị trường, thì năm nay, “phòng kiểm nghiệm” bất ngờ trở thành nút thắt lớn nhất.

Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết sau hàng loạt lô hàng bị phía Trung Quốc cảnh báo chất lượng trong năm 2025 và đầu 2026, hệ thống kiểm nghiệm hiện rơi vào trạng thái cực kỳ thận trọng.

Nhiều phòng xét nghiệm lo ngại nếu kết quả kiểm định không trùng khớp với phía Trung Quốc, họ có thể bị liên lụy hoặc mất quyền hoạt động.

Theo ông Mười, trên danh sách được phía Trung Quốc chấp thuận có 17 phòng xét nghiệm, nhưng thực tế số đơn vị hoạt động được ít hơn vì có nơi chưa được phía bạn công nhận hoàn toàn. Trong khi đó, nhu cầu xét nghiệm tăng vọt khi miền Tây bước vào chính vụ, tiếp theo là miền Đông và Tây Nguyên.

Ông Mười nhận định, điểm nghẽn hiện nay không đơn thuần nằm ở số lượng phòng kiểm nghiệm mà nằm ở vấn đề chất lượng sản phẩm. Theo ông, những rủi ro liên quan đến cadimi đã lặp lại suốt 2 mùa vụ nhưng ngành nông nghiệp vẫn chưa có giải pháp triệt để.

Giá sầu riêng lao dốc khiến nhiều nhà vườn đối mặt nguy cơ thua lỗ nặng do chi phí phân bón, nhân công tăng cao. (Ảnh minh họa)

Một nghịch lý đang xảy ra là kim ngạch xuất khẩu sầu riêng vẫn tăng mạnh nhưng người trồng lại thua lỗ.

Trong quý I/2026, Việt Nam xuất khẩu 60,7 nghìn tấn sầu riêng, thu về 221,7 triệu USD, tăng 120% về lượng và tăng 127,8% về trị giá so với cùng kỳ năm ngoái. Dù kim ngạch vẫn tăng mạnh, ông Mười cho rằng áp lực thực tế của ngành đang nằm ở tốc độ gia tăng quá nhanh của sản lượng, trong khi đầu ra và khả năng hấp thụ của thị trường chưa theo kịp.

Diện tích sầu riêng cả nước đã vượt 180.000 ha. Khi cây bước sang giai đoạn cho năng suất cao, sản lượng tăng đột biến, tạo áp lực cung vượt cầu.

“Nếu không xử lý được bài toán chất lượng và thị trường thì kim ngạch có tăng trưởng nhưng người dân vẫn thiệt”, ông Mười nói.

Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, cho biết nhiều phòng kiểm nghiệm hiện rất e ngại nhận mẫu từ Đồng bằng sông Cửu Long. Chỉ cần nghi ngờ có nguy cơ nhiễm cadimi, doanh nghiệp đã khó đưa hàng đi xét nghiệm, kéo theo xuất khẩu đình trệ.

Ông Lợi cho biết hiệp hội đã gửi kiến nghị khẩn cấp đến các cơ quan chức năng sau khi nhiều doanh nghiệp đột ngột dừng nhận mẫu mà không báo trước, khiến xe hàng ùn ứ, doanh nghiệp thiệt hại hàng tỷ đồng.

Đồng Tháp hiện có hơn 34.000 ha sầu riêng, trong đó khoảng 22.000 ha đang cho thu hoạch. Riêng đợt chính vụ này, sản lượng ước hơn 100.000 tấn, chủ yếu là Ri6. Với lượng hàng lớn như vậy, việc tiêu thụ nội địa gần như không thể giải quyết hết nếu xuất khẩu tắc nghẽn.

Không chỉ nông dân, doanh nghiệp cũng đang chịu áp lực tài chính nặng nề. Khi không xuất được hàng tươi, nhiều đơn vị phải chuyển sang bóc múi cấp đông để giữ hàng.

Tuy nhiên, việc trữ đông kéo dài khiến doanh nghiệp phải vay vốn lưu động lớn trong bối cảnh lãi suất ngân hàng tăng mạnh. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp không còn dám thu mua mạnh cho nông dân như trước.

Nhiều kho thu mua tại miền Tây hoạt động cầm chừng do doanh nghiệp lo rủi ro kiểm nghiệm trước khi xuất khẩu.

Theo TS Nguyễn Đăng Nghĩa, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đất, phân bón và môi trường phía Nam, nguyên nhân sâu xa của cuộc khủng hoảng hiện nay nằm ở cách phát triển thiếu kiểm soát của ngành sầu riêng nhiều năm qua.

Ông cho rằng việc quản lý phân bón, thuốc bảo vệ thực vật ở Việt Nam còn quá lỏng lẻo.

Cadimi không chỉ tồn tại tự nhiên trong đất mà còn xuất hiện trong nhiều loại phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Tại miền Tây, nông dân từng sử dụng phổ biến một số loại phân DAP ngoại nhập có hàm lượng cadimi cao.

Kết hợp với điều kiện đặc thù của ĐBSCL như xâm nhập mặn cuối mùa khô và việc bón lân kéo dài, cadimi trong đất dễ bị giải phóng để cây hấp thụ.

Điều khiến TS Nghĩa lo ngại hơn cả là sự thiếu liên kết trong quản lý chuỗi sản xuất. Từ cơ quan nông nghiệp, khuyến nông đến hiệp hội ngành hàng chưa có cơ chế phối hợp đủ chặt để kiểm soát quy trình canh tác.

Theo ông, trước mắt cơ quan chức năng cần nhanh chóng chỉ định các phòng lab uy tín và làm việc với Trung Quốc để công nhận kết quả kiểm nghiệm lẫn nhau nhằm giảm áp lực thông quan.

Về dài hạn, ngành sầu riêng buộc phải tái cấu trúc theo hướng sản xuất sạch, kiểm soát chặt phân thuốc và cải tạo đất nhiễm cadimi. “Nếu không làm từ bây giờ thì mùa sau vẫn lặp lại”, TS Nghĩa cảnh báo.

Xử lý nghiêm cơ sở kiểm nghiệm gây ách tắc xuất khẩu sầu riêng

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa yêu cầu các địa phương, cơ sở kiểm nghiệm và đơn vị liên quan khẩn trương tháo gỡ tình trạng ách tắc kiểm nghiệm sầu riêng xuất khẩu đang diễn ra tại nhiều tỉnh phía Nam.

Bộ nhấn mạnh việc tăng nhân lực, thiết bị, làm việc ngoài giờ để đẩy nhanh tiến độ xét nghiệm, đồng thời xử lý nghiêm các cơ sở gây chậm trễ, né tránh hoặc từ chối kiểm nghiệm không có lý do chính đáng.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật được giao làm việc với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) để công nhận thêm các phòng kiểm nghiệm mới, xem xét khôi phục hoạt động với các đơn vị bị đình chỉ và công khai danh sách phòng xét nghiệm được phía Trung Quốc chấp thuận.

Bộ cũng yêu cầu rà soát các vùng trồng có nguy cơ ô nhiễm cadimi cao, hướng dẫn nông dân điều chỉnh quy trình canh tác để đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu.

NGUYỄN LIẾN

Nguồn VTC : https://vtcnews.vn/gia-sau-rieng-lao-doc-xe-un-u-cho-kiem-nghiem-dieu-gi-dang-xay-ra-voi-vua-trai-cay-ar1016812.html