Giải mã 'hỏa khí' Tây Sơn: Giả thuyết công nghệ phía sau Đại thắng Kỷ Dậu (1789) và chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút trước đó

3 giờ trướcBài gốc

Từ hang dơi An Khê đến giả thuyết công nghệ

Trong nhiều thập niên, chiến công của vua Quang Trung đánh tan 29 vạn quân Thanh mùa Xuân 1789 chủ yếu được lý giải bằng yếu tố thần tốc, bất ngờ và nghệ thuật chỉ huy kiệt xuất. Tuy nhiên, theo kỹ sư Vũ Đình Thanh, đằng sau những trang sử hào hùng ấy có thể còn tồn tại một nền tảng kỹ thuật ít được nhắc tới. Đó là khả năng sản xuất và sử dụng phốt pho trắng như một dạng “hỏa khí đặc biệt”.

Hành trình nghiên cứu của ông bắt đầu từ Tây Sơn Thượng Đạo, nay thuộc An Khê (Gia Lai), nơi khởi phát phong trào Tây Sơn. Trong các hang động khu vực này tồn tại lớp phân dơi tích tụ lâu năm, giàu hợp chất photphat. Phân tích thành phần cho thấy, ngoài photphat còn có silica từ cát đá và carbon từ than củi. Đây những yếu tố cần thiết cho phản ứng khử để giải phóng phốt pho khi nung ở nhiệt độ cao.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh cùng Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ AHLLVTND Nguyễn Huy Hiệu phục dựng lại cảnh Đại Việt biến sông Hồng thành biển lửa thiêu cháy hàng chục vạn quân Thanh.

Về mặt hóa học, để tách được phốt pho trắng từ quặng tự nhiên cần đạt ngưỡng nhiệt trên 1.150°C và duy trì trong thời gian đủ dài. Nếu dưới ngưỡng này, phản ứng không hoàn tất; nếu gia nhiệt đột ngột, lò nung có thể nứt vỡ. Chính vì vậy, kỹ sư Thanh nhấn mạnh quy trình hai giai đoạn nhiệt: giai đoạn đầu gia nhiệt trung bình 300–500°C, sau đó mới nâng dần lên trên 1.200°C. Theo ông, đây có thể là “bí quyết công nghệ” giúp quá trình diễn ra ổn định.

Một câu hỏi lớn được đặt ra: liệu kỹ thuật cuối thế kỷ XVIII ở Đại Việt có đủ khả năng tạo và duy trì mức nhiệt ấy? Dữ kiện được viện dẫn là hỏa cầu gang rỗng hiện trưng bày tại Bảo tàng Tây Sơn. Để đúc được vật thể rỗng, lò luyện phải đạt 1.250–1.350°C liên tục trong thời gian dài. Cùng với đó, kỹ thuật bễ rèn hai chiều của người Việt, vốn có thể tạo luồng khí nén mạnh và ổn định, kết hợp với nhiên liệu gỗ lim, sến, táu có nhiệt trị cao, cho thấy khả năng đạt ngưỡng nhiệt cần thiết không phải điều bất khả thi.

Hỏa cầu Tây Sơn trong bảo tàng là bằng chứng rõ ràng Tây Sơn có công nghệ duy trì liên tục nhiệt độ 1300 độ C trong lò luyện Phốt pho vì để rót được hỏa cầu rỗng ruột cần duy trì liên tục nhiệt độ 1300 -1400 độ C, đây là bằng chứng kỹ thuật trực tiếp chứng minh Tây Sơn có công nghệ chế tạo Phốt pho.

Bên cạnh đó, làng gốm Gò Sành (Bình Định) nổi tiếng với dòng gốm chịu nhiệt cao, có thành phần silica lớn. Theo phân tích của kỹ sư Thanh, loại vật liệu này đủ sức làm nồi nung chịu nhiệt trên 1.300°C mà không nứt vỡ. Từ những dữ kiện ấy, ông đặt giả thuyết rằng Tây Sơn có thể đã tổ chức sản xuất phốt pho trắng ở quy mô nhất định, thay vì chỉ dựa vào hỏa công truyền thống.

Ngọc Hồi, Đống Đa: Đỉnh cao của hỏa lực và chiến lược

Đại thắng Kỷ Dậu 1789 là đỉnh cao trong chuỗi lập luận này. Sử liệu mô tả các đồn lũy quân Thanh chìm trong khói lửa dày đặc, thương vong lớn trong thời gian ngắn. Tại Ngọc Hồi, quân Thanh cố thủ trong hệ thống công sự tương đối kín. Nếu hỏa tiễn hoặc ống phóng chứa chất cháy đặc biệt phát nổ trong không gian hẹp, lượng oxy có thể bị tiêu hao nhanh, đồng thời khói độc lan tỏa, khiến binh sĩ mất sức chiến đấu.

Ở Đống Đa, theo giả thuyết, mật độ hỏa lực cao trong đêm tối có thể tạo hiệu ứng tâm lý và vật lý mạnh mẽ. Không gian chật hẹp, thiếu thông khí khiến nguy cơ ngạt tăng lên. Trong bối cảnh ấy, tốc độ tiến công thần tốc của quân Tây Sơn càng làm đối phương rối loạn.

Một chi tiết khác được nhắc đến là cảnh sông Hồng “đỏ lửa”. Nếu hỗn hợp phốt pho, dầu rái và nhựa nổi trên mặt nước, quan niệm “thủy khắc hỏa” không còn tuyệt đối. Binh sĩ nhảy xuống sông vẫn có thể chịu tác động nhiệt và khói độc.

Dẫu vậy, chính kỹ sư Vũ Đình Thanh nhấn mạnh, công nghệ không thay thế vai trò của chiến lược. Yếu tố quyết định vẫn là tài thao lược của vua Quang Trung, khả năng tổ chức quân đội, tinh thần chiến đấu và nghệ thuật đánh nhanh, thắng gọn. Hỏa khí chỉ là chất xúc tác làm tăng hiệu quả tác chiến.

Theo ông, gần 1.000 tư liệu từ sử liệu nhà Thanh, văn bia, ghi chép y học, tài liệu truyền giáo và nguồn phương Tây đã được đối chiếu nhằm tìm kiếm dấu vết về hỏa khí đặc biệt của Tây Sơn. Tuy nhiên, giả thuyết này vẫn cần được kiểm chứng bằng khảo cổ học, thực nghiệm hóa học và nghiên cứu liên ngành.

Giả thuyết này vẫn cần được kiểm chứng bằng khảo cổ học, thực nghiệm hóa học và nghiên cứu liên ngành.

Lịch sử không chỉ là những sự kiện đã khép lại, mà còn là quá trình đối thoại không ngừng giữa hiện tại và quá khứ. Việc tiếp cận Đại thắng Kỷ Dậu 1789 dưới lăng kính khoa học công nghệ, nếu được thẩm định nghiêm túc, có thể bổ sung thêm một tầng ý nghĩa cho chiến công vốn đã trở thành biểu tượng của trí tuệ và bản lĩnh dân tộc.

Rạch Gầm, Xoài Mút: Khi lửa cháy trên mặt nước

Giả thuyết về phốt pho được đối chiếu trước hết với trận Rạch Gầm, Xoài Mút năm 1785, nơi quân Tây Sơn đánh tan 5 vạn quân Xiêm. Một chi tiết đáng chú ý trong sử liệu là hiện tượng “lửa cháy trên mặt nước” điều mà thuốc súng thông thường khó có thể tạo ra trong thời gian dài.

Theo phân tích hóa học, nếu phốt pho trắng được nghiền mịn và phối trộn với dầu rái, nhựa thông hoặc nhựa trám, hỗn hợp có thể có tỷ trọng nhẹ hơn nước, nổi trên bề mặt và vẫn tiếp tục cháy khi tiếp xúc với oxy. Dầu rái tạo lớp màng chống nước, trong khi nhựa tăng độ bám dính lên gỗ và vải. Khi bắn vào thuyền chiến, chất cháy có thể bám chắc và duy trì phản ứng ngay cả khi bị dội nước.

Phản ứng cháy của phốt pho sinh ra nhiệt lượng rất cao và tạo diphotpho pentaoxit. Chất hóa học này hút ẩm mạnh, dễ chuyển thành axit photphoric khi gặp hơi nước, gây kích ứng đường hô hấp. Trong không gian khói dày đặc trên sông, nồng độ oxy giảm nhanh, làm gia tăng nguy cơ ngạt thở. Điều này phần nào lý giải vì sao nhiều ghi chép mô tả cảnh quân địch hoảng loạn, nhảy xuống nước vẫn không thoát khỏi lửa.

Từ góc độ kỹ thuật, kỹ sư Thanh cho rằng yếu tố hóa học nếu được sử dụng có thể đã khuếch đại hiệu quả hỏa công truyền thống, tạo ưu thế bất ngờ trước đối phương. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận đây mới là giả thuyết cần tiếp tục kiểm chứng bằng thực nghiệm độc lập.

Anh Thy

Nguồn VHPT : https://vanhoavaphattrien.vn/giai-ma-hoa-khi-tay-son-gia-thuyet-cong-nghe-phia-sau-dai-thang-ky-dau-1789-a32041.html