Giảm hình phạt với người phạm tội không vụ lợi: Phù hợp với chính sách hình sự của nước ta

4 giờ trướcBài gốc

Trong các số trước, Pháp Luật TP.HCM có bài ghi nhận quan điểm của các chuyên gia về việc Trung ương ban hành Nghị quyết 04-NQ/TW, trong đó có nêu định hướng giảm trách nhiệm hình sự (TNHS), hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi.

Số này, chúng tôi tiếp tục ghi nhận các ý kiến về nội dung trên.

Cuộc họp Thường trực của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Ảnh: Noichinh.vn

TS Nguyễn Thị Ánh Hồng, Trưởng bộ môn Luật Hình sự, Khoa Luật Hình sự, Trường ĐH Luật TP.HCM

Cần xác định tập trung vào nhóm tội phạm nào

TS Nguyễn Thị Ánh Hồng

Theo quy định của Luật Hình sự Việt Nam, động cơ phạm tội là động lực thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội cố ý. Do vậy, động cơ vụ lợi thường được hiểu là thực hiện tội phạm vì lợi ích vật chất hoặc có thể bao gồm cả các lợi ích phi vật chất (theo giải thích của Luật Phòng, chống tham nhũng).

Động cơ vụ lợi có thể thể hiện trong hành vi khách quan của tội phạm hoặc được quy định cụ thể là dấu hiệu định tội trong một số tội phạm. Động cơ vụ lợi thường thể hiện thông qua hành vi phạm tội như hành vi chiếm đoạt, hành vi tham nhũng hoặc được quy định cụ thể trong cấu thành cơ bản của một số tội phạm.

Do vậy, các tội phạm không có động cơ vụ lợi bao gồm rất nhiều tội phạm như các tội xâm phạm an ninh quốc gia, các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm danh dự...

Chủ trương đề xuất giảm TNHS, hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi cần được xác định một cách cụ thể, đó là tập trung vào nhóm tội phạm nào và phải phù hợp, đồng bộ với chính sách hình sự nói chung và của nhóm tội phạm nói riêng.

Luật sư NGUYỄN QUỐC CƯỜNG, Đoàn Luật sư TP.HCM

Phù hợp với nguyên tắc của Bộ luật Hình sự

Luật sư Nguyễn Quốc Cường

Tôi hoàn toàn đồng tình với đề xuất giảm TNHS, hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi, chủ động, tự giác nộp lại tài sản, khắc phục hậu quả, thiệt hại”.

Bởi đề xuất này phản ánh đúng định hướng, đường lối xử lý của Đảng và Nhà nước ta trong thời gian qua, được cụ thể hóa qua Điều 3, Điều 59 BLHS 2015; Điều 5 Nghị quyết 03/2020 của Hội đồng thẩm phán TAND Tối cao; đặc biệt, gần đây là Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4-5-2025 của Bộ Chính trị.

Thứ nhất, động cơ vụ lợi là yếu tố cốt lõi phản ánh mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Trong thực tiễn xét xử các vụ án kinh tế, chức vụ, yếu tố “vụ lợi” thường quyết định bản chất của tội phạm.

Nếu người phạm tội không nhằm trục lợi cá nhân - mà do sai sót trong quản lý hoặc thực hiện nhiệm vụ, có mức độ nguy hiểm cho xã hội thấp hơn đáng kể so với người cố ý chiếm đoạt tài sản - việc giảm TNHS là phù hợp với nguyên tắc của BLHS.

Thứ hai, khuyến khích thu hồi tài sản và khắc phục hậu quả. Việc “chủ động, tự giác nộp lại tài sản, khắc phục hậu quả” cần được xem là tình tiết giảm nhẹ đặc biệt. Trên thực tế, mục tiêu quan trọng trong xử lý tội phạm kinh tế, tham nhũng không chỉ là trừng phạt mà còn là thu hồi tài sản bị thất thoát. Một cơ chế giảm nhẹ rõ ràng sẽ tạo động lực để người phạm tội hợp tác, từ đó nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản và giảm thiểu thiệt hại cho Nhà nước và xã hội.

Thứ ba, thể hiện chính sách hình sự cân bằng giữa nghiêm trị và khoan hồng. Đây không phải là sự “nương tay”, mà là cách tiếp cận hợp lý nhằm đạt được mục tiêu cao nhất của công lý: vừa răn đe, vừa giáo dục, vừa khắc phục hậu quả.

Việc mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hạn chế hình phạt tù đối với tội phạm kinh tế, chức vụ là xu hướng phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu thực tiễn tại Việt Nam.

TS TRẦN THANH THẢO, Khoa Luật Hình sự, Trường ĐH Luật TP.HCM

Kết hợp hài hòa giữa tính nhân đạo và tính răn đe

TS Trần Thanh Thảo

Chủ trương giảm TNHS và hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi, chủ động khắc phục hậu quả là biểu hiện rõ nét của chính sách hình sự mang tính nhân đạo và hướng thiện.

Trong thực tiễn, không phải mọi hành vi vi phạm pháp luật đều xuất phát từ động cơ vụ lợi cá nhân khi có những trường hợp vi phạm do thiếu hiểu biết, do sai sót trong quản lý, do sơ suất, do nôn nóng thực hiện nhiệm vụ hoặc do sự chồng chéo của các văn bản pháp luật.

Khi người phạm tội tự giác nộp lại tài sản, khắc phục thiệt hại, điều đó cho thấy thái độ ăn năn, khả năng cải tạo tốt và mức độ nguy hiểm cho xã hội không cao. Việc giảm nhẹ TNHS trong những trường hợp này không chỉ phù hợp với nguyên tắc cá thể hóa hình phạt mà còn góp phần khuyến khích người vi phạm hợp tác với cơ quan chức năng, nhanh chóng khắc phục hậu quả.

Đặc biệt, trong các vụ án kinh tế và tham nhũng, việc khuyến khích thu hồi tài sản là mục tiêu rất quan trọng. Nếu chính sách hình sự quá nghiêm khắc mà không cơ hội cho người vi phạm khắc phục hậu quả, có thể dẫn đến tình trạng tẩu tán tài sản hoặc không hợp tác điều tra. Ngược lại, nếu có cơ chế giảm nhẹ hợp lý, Nhà nước có thể thu hồi được nhiều tài sản hơn, đồng thời vẫn bảo đảm tính răn đe.

Về việc mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền và giảm áp dụng hình phạt tù đối với các tội phạm kinh tế, chức vụ là xu hướng phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu cải cách tư pháp. Hình phạt tù, mặc dù có tác dụng răn đe mạnh, nhưng không phải lúc nào cũng là biện pháp tối ưu, đặc biệt đối với các tội phạm không mang tính bạo lực.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc mở rộng hình phạt tiền không nên dẫn đến tình trạng tạo ra tiền lệ “dùng tiền mua tự do” hoặc tạo ra sự bất bình đẳng giữa các đối tượng có điều kiện kinh tế khác nhau. Do đó, cần thiết kế mức phạt hợp lý, phải đảm bảo tính răn đe, gắn với giá trị thiệt hại và khả năng kinh tế của người phạm tội.

Tóm lại, chủ trương sửa đổi pháp luật hình sự theo hướng nêu trên là đúng đắn và cần thiết. Tuy nhiên, để chính sách này đi vào thực tiễn hiệu quả, cần bảo đảm ba yếu tố: Quy định rõ ràng, minh bạch, tránh bị lạm dụng; Tăng cường cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình; Kết hợp hài hòa giữa tính nhân đạo và tính răn đe của pháp luật hình sự. Chỉ khi đó, việc sửa đổi pháp luật mới thực sự góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời giữ vững kỷ cương, pháp luật.

Ưu tiên thu hồi tài sản thay vì chỉ tập trung phạt tù

Trong các vụ án kinh tế, chức vụ, đối với người không có động cơ vụ lợi mà phạm tội có thể xuất phát từ nguyên nhân nôn nóng, muốn mang lại hiệu quả nhanh, tốt nhất hoặc muốn đẩy nhanh tiến độ, phá rào cải cách nhưng đã chọn cách làm không phù hợp.

Luật sư Trần Cao Đại Kỳ Quân

Bản chất họ không vụ lợi và đã chủ động, tự giác nộp lại tài sản, khắc phục hậu quả, thiệt hại, tức mục đích không làm thất thoát tài sản thì cũng cần xem xét giảm TNHS, hình phạt hoặc có thể chuyển sang hình phạt tiền như đề xuất. Điều này giúp cho các cán bộ công chức mạnh dạn hơn trong việc thực hiện nhiệm vụ. Xu hướng này còn thể hiện tư duy tư pháp nhân văn, trọng dụng người tài, khuyến khích sự đổi mới và tinh thần trách nhiệm.

Đối với việc mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền và giảm áp dụng hình phạt tù đối với các tội phạm kinh tế, chức vụ cũng cũng là cần thiết. Bởi khách thể của loại tội phạm về kinh tế là xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, sâu xa vẫn là những thiệt hại về vật chất, tài sản. Do đó, điều quan trọng là thu hồi được toàn bộ tài sản cho nhà nước thay vì chỉ tập trung phạt tù.

Chúng ta nên nhớ rằng chính sách ưu tiên việc thu hồi tài sản, khắc phục thiệt hại mang lại hiệu quả thực tế hơn là hình phạt nghiêm khắc.

Luật sư Trần Cao Đại Kỳ Quân, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai

YẾN CHÂU

Nguồn PLO : https://plo.vn/giam-hinh-phat-voi-nguoi-pham-toi-khong-vu-loi-phu-hop-voi-chinh-sach-hinh-su-cua-nuoc-ta-post903930.html