Giảm trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi: Chính sách hình sự nhân đạo, hướng thiện

2 giờ trướcBài gốc

Nhận diện đúng bản chất hành vi để xử lý phù hợp

Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 04-NQ/TW về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới.

Theo đó, Nghị quyết số 04-NQ/TW khẳng định yêu cầu xử lý vi phạm phải đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng, gắn với sự giám sát của Nhân dân và phát huy sức mạnh của cả hệ thống chính trị. Nghị quyết nhấn mạnh nguyên tắc xử lý “nghiêm minh, kịp thời, không có vùng cấm, không có ngoại lệ”, đồng thời phải bảo đảm tính khách quan, toàn diện, xem xét đầy đủ bối cảnh lịch sử cụ thể, lấy hiệu quả tổng thể về chính trị, kinh tế, xã hội và lợi ích quốc gia – dân tộc làm thước đo. Cùng với đó là yêu cầu đẩy mạnh phòng ngừa từ sớm, kiểm soát quyền lực, kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa và phát hiện, xử lý; ưu tiên thu hồi tối đa tài sản, khuyến khích người vi phạm chủ động khắc phục hậu quả.

Đáng chú ý, từ những quan điểm này, Nghị quyết đã đưa ra nhiệm vụ, giải pháp trong đó vấn đề được nhiều người quan tâm, đó là quan điểm “việc giảm trách nhiệm hình sự, hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi, chủ động, tự giác nộp lại tài sản, khắc phục hậu quả, thiệt hại, góp phần có hiệu quả vào việc điều tra, phát hiện tội phạm; việc mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền, giảm áp dụng hình phạt tù đối với các tội phạm kinh tế, chức vụ”.

Thực tiễn xét xử cho thấy, không phải mọi hành vi vi phạm pháp luật đều xuất phát từ động cơ trục lợi cá nhân. Có những trường hợp sai phạm do hạn chế về nhận thức, do áp lực công việc, do cơ chế quản lý chưa hoàn thiện…

Quang cảnh phiên tòa xét xử vụ án sai phạm xảy ra tại Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cũ và các đơn vị liên quan. Ảnh: Hồng Nguyên

Một ví dụ gần đây là vụ án xảy ra tại Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (cũ), trong đó bị cáo Tạ Văn Thuyết, Giám đốc Ban 1, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (cũ), bị truy tố về Tội Vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng.

Tại phiên tòa, HĐXX xác định bị cáo Thuyết đã hai lần từ chối quà hối lộ của Giám đốc Công ty Hoàng Dân. Chỉ đến khi cấp trên của bị cáo Thuyết là bị cáo Nguyễn Hải Thanh (cựu Phó Cục trưởng Cục Quản lý xây dựng công trình, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cũ) đưa ra chỉ đạo quyết liệt, Thuyết mới phải cung cấp file dự toán cho phía Công ty Hoàng Dân.

Xác định bị cáo Thuyết phạm tội không vì vụ lợi mà do sức ép của cấp trên, HĐXX đã tuyên mức án 36 tháng tù treo với bị cáo này. Đây cũng có thể xem là một trường hợp án lệ được áp dụng mức hình phạt nhẹ vì bị cáo không có động cơ vụ lợi.

Tương tự, trong vụ án liên quan đến Công ty Việt Á, trong phiên xét xử sơ thẩm đầu năm 2025, ông Nguyễn Thành Danh – cựu Giám đốc CDC Bình Dương – là trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự. Theo HĐXX, mặc dù có sai phạm trong đấu thầu, nhưng bị cáo không nhận lợi ích vật chất, nhiều lần từ chối tiền “cảm ơn” và tham gia chống dịch với tinh thần trách nhiệm cao. HĐXX đã đánh giá toàn diện các yếu tố này để áp dụng chính sách khoan hồng đặc biệt.

Cựu Giám đốc CDC Bình Dương Nguyễn Thành Danh tại phiên tòa năm 2025. Ảnh: CTV

Cân bằng giữa tính nhân đạo và yêu cầu răn đe

Các chuyên gia pháp lý cho rằng, chủ trương giảm trách nhiệm hình sự đối với người không có động cơ vụ lợi không đồng nghĩa với việc nương tay hay làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật. Ngược lại, đây là cách tiếp cận nhằm đạt được hiệu quả cao hơn trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, đặc biệt là tội phạm kinh tế, tham nhũng.

Luật sư Nguyễn Văn Thịnh, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho rằng, chủ trương này phản ánh nhất quán đường lối xử lý của Đảng và Nhà nước, đã được cụ thể hóa trong Bộ luật Hình sự 2015, Nghị quyết 03/2020 của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao và gần đây là Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị. Theo đó, việc giảm trách nhiệm hình sự và hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi, chủ động khắc phục hậu quả là biểu hiện rõ nét của chính sách hình sự nhân đạo, hướng thiện.

Ở góc độ chính sách, chủ trương này còn mang ý nghĩa khuyến khích, bảo vệ những người “dám nghĩ, dám làm” vì lợi ích chung. Trong thực tế, có không ít cán bộ, công chức rơi vào sai phạm do mạnh dạn triển khai các giải pháp mới trong bối cảnh cơ chế chưa hoàn thiện. Nếu mọi sai sót đều bị xử lý nghiêm khắc như nhau, sẽ dễ dẫn đến tâm lý e dè, sợ trách nhiệm, làm giảm động lực đổi mới, sáng tạo.

Thực tiễn cho thấy, không phải mọi vi phạm đều xuất phát từ mục đích trục lợi cá nhân, mà có thể do sai sót trong quản lý, hạn chế nhận thức hoặc áp lực thực hiện nhiệm vụ. Với những trường hợp này, khi người vi phạm tự giác nộp lại tài sản, khắc phục thiệt hại, thể hiện thái độ ăn năn và khả năng cải tạo, thì việc xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là phù hợp với nguyên tắc cá thể hóa hình phạt, đồng thời khuyến khích sự hợp tác với cơ quan chức năng.

Đặc biệt, trong các vụ án kinh tế, tham nhũng, mục tiêu quan trọng không chỉ là xử phạt mà còn là thu hồi tài sản bị thất thoát. Nếu thiếu cơ chế giảm nhẹ hợp lý, người vi phạm có thể không hợp tác hoặc tẩu tán tài sản; ngược lại, chính sách khoan hồng có điều kiện sẽ tạo động lực để khắc phục hậu quả, qua đó nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản cho Nhà nước. Như vậy, việc giảm trách nhiệm hình sự đối với người không vụ lợi gắn liền với ưu tiên thu hồi tài sản, khắc phục hậu quả, thể hiện sự cân bằng giữa tính nghiêm minh và tính nhân văn của pháp luật.

Tuy nhiên, luật sư Nguyễn Văn Thịnh cũng cho rằng, vấn đề đặt ra là phải thiết kế cơ chế áp dụng một cách chặt chẽ, tránh bị lợi dụng. Nếu không kiểm soát tốt, việc mở rộng hình phạt tiền có thể dẫn đến nguy cơ tạo ra tâm lý “dùng tiền để giảm tội”, gây bất bình đẳng giữa các đối tượng có điều kiện kinh tế khác nhau.

Ngọc Dung - Duy Linh

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/giam-trach-nhiem-hinh-su-doi-voi-nguoi-pham-toi-khong-co-dong-co-vu-loi-chinh-sach-hinh-su-nhan-dao-huong-thien-748391.html