Giới khoa học đổ về Ethiopia để quan sát quá trình tách giãn lục địa hiếm có

4 giờ trướcBài gốc

Hình ảnh về khe nứt chính Ethiopia, được chụp tại núi lửa Boset ở Ethiopia. Ảnh: Giáo sư Thomas Gernon - Đại học Southampton

Mới đây, kênh CNN (Mỹ) tìm hiểu vì sao các nhà khoa học đang đổ xô đến một trong những khu vực hẻo lánh và khắc nghiệt nhất tại lục địa này để nghiên cứu địa chất.

Vùng Afar xa xôi ở phía bắc của Ethiopia (Đông Bắc Phi) nằm ở trung tâm của một hệ thống đứt gãy hình chữ Y, dọc theo đó lục địa đang tách rời để hình thành một đại dương mới. Đây là một trong những khu vực khô hạn và nóng nhất hành tinh, nơi nhiệt độ mùa hè có thể lên tới hơn 50 độ C. Trong lòng chảo Danakil của vùng này có núi lửa Erta Ale, nơi có một hồ dung nham tồn tại hàng chục năm và được người dân địa phương gọi là “cổng địa ngục”.

Tuy nhiên, nơi đây lại là thiên đường đối với các nhà khoa học vì nằm ở điểm giao nhau của ba mảng kiến tạo - mảng châu Phi, mảng Arab và mảng Somalia. Ba mảng này đang dần tách rời nhau trong một quá trình được gọi là tách giãn lục địa. Khi các mảng này tách rời, lớp phủ (quyển manti) bên dưới dâng lên và nếu quá trình này diễn ra hoàn toàn, sẽ tan chảy để tạo thành một bồn trũng đại dương mới.

Afar không phải là hệ thống đứt gãy ba điểm duy nhất trên hành tinh và quá trình tách giãn lục địa đã diễn ra hàng tỷ năm, nhưng lại vô cùng quý giá đối với các nhà nghiên cứu. Tiến sĩ Emma Watts, thành viên của một nhóm nghiên cứu thực hiện dự án nghiên cứu về khu vực này, giải thích rằng Afar là một nơi tuyệt đẹp bởi vì đáy đại dương mới vẫn chưa hoàn toàn bị nhấn chìm dưới biển, cho chúng ta quan sát kĩ một quá trình mà chúng ta thường không thấy được.

Hồ dung nham của núi lửa Erta Ale ở miền bắc Ethiopia. Ảnh: Shem Compion

Tiến sĩ Watts cũng nhấn mạnh rằng tốc độ của quá trình này là cực kỳ chậm. Các khe nứt ở Biển Đỏ và vịnh Aden đang di chuyển với tốc độ khoảng 15 milimét mỗi năm, bằng một nửa tốc độ mọc móng tay, trong khi khe nứt chính Ethiopia di chuyển thậm chí còn chậm hơn, khoảng 5 milimét mỗi năm.

Với tốc độ đó, sẽ mất hàng triệu năm thì một đại dương mới có khả năng được hình thành trong lòng châu Phi. Quá trình tách giãn lục địa cũng có thể thất bại, chẳng hạn như khe nứt Trung lục địa (khe nứt Keweenaw) lẽ ra đã xé toạc Bắc Mỹ ra ở xung quanh khu vực Ngũ Đại Hồ (biên giới Mỹ - Canada).

Các nhà khoa học tiếp tục có những khám phá mới tại khu vực Afar. Quá trình tách rời của các mảng kiến tạo đang làm lộ ra các lớp trầm tích cổ hơn, làm sáng tỏ gần 5 triệu năm tiến hóa. Một loạt hóa thạch đã được tìm thấy ở đây, như nghiên cứu trên tạp chí Nature công bố sự kiện phát hiện ra hóa thạch 2,6 triệu năm tuổi của một loài đã tuyệt chủng, có họ hàng với con người.

Các di hài của loài Paranthropus có cơ bắp nhai phát triển mạnh thường được tìm thấy ở các khu vực phía Nam và phía Đông của lục địa như Kenya. Vì vậy sự tồn tại của hóa thạch loài này cách khoảng 1.000 km về phía Bắc cho thấy sự thích nghi và phân bố rộng rãi hơn so với giả thuyết trước.

Tiến sĩ Fred Spoor, nhà cổ sinh vật học của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London (Anh), thành viên của nhóm nghiên cứu, cho biết Paranthropus chưa bao giờ được cho là phân tán xa về phía Bắc như vậy, do các yếu tố sinh thái và sự cạnh tranh với các loài khác có mặt trong khu vực. Phát hiện mới này cho thấy điều ngược lại.

Tháng 8/2025, răng hóa thạch của hai loài người tiền sử khác có niên đại từ 2,6 đến 2,8 triệu năm trước đã được tìm thấy ở vùng trũng Afar, hé lộ những thông tin mới về sự chung sống của tổ tiên loài người chúng ta.

Tiến sĩ Watts hi vọng sẽ có thêm kiến thức về núi lửa trong khu vực sau vụ phun trào vào tháng 11/2025 của núi lửa Hayli Gubbi ở Afar, vốn đã ngủ yên trong thời gian dài. Đám mây tro bụi sau đó dữ dội đến mức bao phủ các đồng cỏ địa phương và ảnh hưởng đến giao thông hàng không ở tận Ấn Độ.

Theo bà, kiến thức về các rủi ro trong khu vực còn hạn chế vì các vụ phun trào không thường xuyên. Bà mong muốn đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về núi lửa và giúp thúc đẩy khoa học tiến bộ trong việc nghiên cứu các khe nứt địa chất và những mối nguy hiểm mà con người phải đối mặt.

Nhà địa chất học này cho rằng ngành khoa học mới chỉ tiến được một bước và vẫn còn một chặng đường dài phía trước.

Đăng Dương/Báo Tin tức và Dân tộc

Nguồn Tin Tức TTXVN : https://baotintuc.vn/khoa-hoc-cong-nghe/gioi-khoa-hoc-do-ve-ethiopia-de-quan-sat-qua-trinh-tach-gian-luc-dia-hiem-co-20260329184643156.htm