Giới tinh hoa nên được hình thành như thế nào? Kỳ 1: Việt Nam đã và đang hình thành giới tinh hoa ra sao?

5 giờ trướcBài gốc

Mục tiêu bồi dưỡng nhân tài được xem là có tác động lớn và trực tiếp đến quá trình hình thành nhân lực tinh hoa. Ảnh: T.L

Ở thời điểm bước ngoặt này, việc nhìn lại cơ chế hình thành nhóm tinh hoa và tìm ra định hướng thúc đẩy đặc điểm và vai trò của nhóm này trong bối cảnh mới là vô cùng quan trọng. Như vậy, sau giai đoạn đổi mới, khi bước vào giai đoạn phát triển thịnh vượng, một lần nữa, vai trò của giới tinh hoa cần được nghiêm túc nhìn nhận lại.

Cơ chế hình thành và trọng dụng giới tinh hoa được vận hành ra sao?

Khi nghĩ đến cơ chế hình thành giới tinh hoa, người ta nghĩ nhiều đến hệ thống giáo dục. Giáo dục Việt Nam từ rất sớm đã đề ra năm nhiệm vụ lớn gồm phát triển nhân cách, nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài và xây dựng xã hội học tập. Mặc dù cả năm mục tiêu này đều góp phần hình thành nên nhóm tinh hoa, nhưng trong đó, mục tiêu bồi dưỡng nhân tài được xem là có tác động lớn và trực tiếp đến quá trình hình thành nhân lực tinh hoa.

Mục tiêu bồi dưỡng nhân tài được xem là có tác động lớn và trực tiếp đến quá trình hình thành nhân lực tinh hoa.

Hệ thống giáo dục Việt Nam khá đặc thù khi gắn liền với lịch sử cách mạng và quá trình phát triển nền kinh tế. Mặc dù chịu ảnh hưởng nhiều của tinh thần hiếu học có nguồn gốc từ văn hóa Nho giáo, Việt Nam đối diện với thách thức thiếu thốn nguồn lực về hạ tầng và con người khi vận hành hệ thống giáo dục sau khi chiến tranh qua đi và đất nước được thống nhất. Sau chiến tranh, tỷ lệ người dân chưa biết chữ chiếm tỷ lệ cao khiến mục tiêu nâng cao dân trí được ưu tiên giải quyết trước. Ở thời điểm đổi mới, nền kinh tế có nguy cơ suy thoái nghiêm trọng, việc đào tạo đội ngũ lao động có khả năng làm việc tại các quy trình sản xuất sẵn có là quan trọng hơn so với việc đào tạo ra nhân tài có khả năng thiết lập những quy trình và công nghệ sản xuất mới.

Ở một góc độ khác, nền kinh tế - xã hội là nơi thiết lập cơ chế trọng dụng người tài lại cũng không khuyến khích việc hấp thụ giới tinh hoa và tạo điều kiện để họ phát huy vai trò. Việc ưu tiên nâng cao dân trí và đào tạo nhân lực mà chưa thể đẩy mạnh bồi dưỡng nhân tài của quá trình giáo dục khiến nhân lực khi chạy vào nền kinh tế tự động thiết lập mô thức vận hành mà trong đó vai trò quản lý và đổi mới sáng tạo yếu kém hơn. Nền kinh tế Việt Nam khá nhỏ lẻ với tỷ trọng hoạt động trên thị trường phi chính thức lớn và quy mô các doanh nghiệp siêu nhỏ, vừa và nhỏ hoàn toàn áp đảo. Với đặc điểm nền kinh tế này, các hoạt động sản xuất kinh doanh sẽ tồn tại manh mún, dưới hình thức gia công là chủ yếu nên vai trò dẫn dắt của nhóm tinh hoa ít phát huy.

Trên chuỗi giá trị, nền kinh tế Việt Nam mạnh những khâu gia công sản xuất ở trung nguồn và thương mại ở hạ nguồn, nhưng ít dịch chuyển lên phía thượng nguồn cho các hoạt động nghiên cứu phát triển. Sự tiến hóa ở trung nguồn cũng là sự dịch chuyển từ vai trò cung cấp nguyên liệu sang sản xuất gia công. Sự tiến hóa ở hạ nguồn cũng là các hoạt động dịch vụ bán hàng nhỏ lẻ chứ chưa thể hình thành những cụm ngành và hệ sinh thái lớn. Chính vì vậy, nền kinh tế Việt Nam bị mắc kẹt khi không thể tạo ra được giá trị gia tăng lớn hơn để tạo cú huých đột phá thu nhập.

Nguy cơ vòng xoáy đi xuống làm xói mòn nhóm tinh hoa

Như vậy, ở giai đoạn bước ngoặt mang tính quyết định cho việc bứt phá đưa nền kinh tế - xã hội phát triển, vấn đề nhóm tinh hoa dẫn dắt đang thiếu về số lượng và yếu về chất lượng. Việc cải thiện điều đó khó lòng thực hiện chỉ thông qua một hoặc một ít các chính sách mang tính giải quyết tạm thời, vì bản chất cơ chế hình thành và trọng dụng giới tinh hoa đang tạo thành ba vòng xoáy đi xuống lớn, có thể gây thêm nhiều khó khăn trong tương lai.

Vấn đề nhóm tinh hoa dẫn dắt đang thiếu về số lượng và yếu về chất lượng. Việc cải thiện điều đó khó lòng thực hiện chỉ thông qua một hoặc một ít các chính sách mang tính giải quyết tạm thời, vì bản chất cơ chế hình thành và trọng dụng giới tinh hoa đang tạo thành ba vòng xoáy đi xuống lớn, có thể gây thêm nhiều khó khăn trong tương lai.

Vòng xoáy đi xuống thứ nhất bắt đầu từ những khó khăn về thiếu thốn nguồn lực về hạ tầng và nhân lực, khiến nền giáo dục Việt Nam có khuynh hướng đề cao tính kỹ thuật để rồi tạo ra những nhân lực có đặc điểm phù hợp đi vào các dây chuyền và quy trình sản xuất sẵn có. Đặc điểm này đã giúp nền kinh tế vượt qua nhiều giai đoạn khó khăn và tạo ra của cải vật chất để xây dựng cuộc sống ấm no. Tuy nhiên, nền kinh tế này cũng có điểm yếu là khó thích ứng khi bối cảnh có sự thay đổi, đòi hỏi phải thiết lập lại quy trình hay khó thực hiện ước mơ đột phá để dẫn dắt một số ngành thế mạnh. Trong khi đó, giải pháp cải cách giáo dục theo hướng tạo ra nhiều tinh hoa dẫn dắt sẽ một lần nữa khó thực hiện khi tiếp tục thiếu thốn nguồn lực, mà ở thời điểm này, vấn đề lớn nhất sẽ là thiếu nguồn nhân lực giảng dạy có tính chất khoa học công nghệ nhiều hơn là kỹ thuật, bên cạnh thực trạng thiếu hạ tầng giảng dạy tạo trực quan sinh động.

Vòng xoáy đi xuống thứ hai có nguồn gốc từ việc ưu tiên nâng cao dân trí và đào tạo nhân lực nhiều hơn bồi dưỡng nhân tài trong điều kiện khó khăn về vật chất, vô hình trung gây bất lợi khi tạo ra phần nhiều là đội ngũ lao động đơn giản, lao động bậc trung hạn chế và ít lao động cao cấp. Cơ cấu lao động này sẽ định hình một nền kinh tế với quy mô sản xuất kinh doanh nhỏ lẻ, manh mún, chủ yếu tập trung vào các ngành truyền thống tận dụng lợi thế thâm dụng các nguồn lực đầu vào, đặc biệt lao động giá rẻ. Tuy nhiên, cũng chính nền kinh tế này lại đang tạo động lực cho hệ thống giáo dục tiếp tục đào tạo nhân lực kỹ thuật nhiều hơn là khoa học công nghệ, và cứ như vậy, cơ chế này khó lòng thúc đẩy tạo ra và trọng dụng một giới tinh hoa dẫn dắt bứt phá.

Vòng xoáy đi xuống thứ ba thể hiện đặc tính đánh đổi giữa hiệu quả và công bằng. Nền kinh tế - xã hội Việt Nam dựa trên nền tảng cân bằng giữa nhiệm vụ tạo ra của cải vật chất cho đời sống thịnh vượng, nhưng vẫn phải đảm bảo phân phối các nguồn lực mang tính tập thể và đảm bảo thu nhập ít chênh lệch giữa các nhóm người. Đặc tính này dù có tính nhân văn cao, nhưng khi đưa vào hệ thống giáo dục và nền kinh tế sẽ tạo nên một nguồn nhân lực ít tham vọng và ít động lực phát triển hơn, từ đó khó tạo nên một nhóm tinh hoa có sự bứt phá về tri thức, sở hữu nhiều nguồn lực và có năng lực dẫn dắt kinh tế - xã hội. Nền kinh tế Việt Nam lại có độ mở khá cao gắn chặt với kinh tế thế giới và phải liên tục so sánh mình với các nước trong lộ trình phát triển chung, nên khi kết nối với kinh tế thị trường thế giới sẽ vấp phải rất nhiều khó khăn, thách thức trong việc kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu và đáp ứng nhu cầu thị trường quốc tế.

Hướng đi nào để cải thiện cơ chế hình thành nhóm tinh hoa?

Những đặc điểm của cơ chế hình thành và trọng dụng tinh hoa, cũng như những trục trặc đã mô tả bên trên, khó lòng được giải quyết chỉ thông qua việc cải cách giáo dục tạo tác động cung đẩy hay thúc đẩy nền kinh tế phát triển tạo tác động cầu kéo, mà cần phải có một hệ sinh thái chung kết hợp giữa hệ thống giáo dục và nền kinh tế - xã hội để vận hành theo hướng đảo chiều các vòng xoáy đi xuống quay ngược lại theo hướng đi lên.

Ở giai đoạn bước ngoặt của kỷ nguyên phát triển thịnh vượng, có một điều mà Việt Nam cần dũng cảm nhìn nhận nghiêm túc, đó là thay đổi cơ cấu nhân lực giữa các nhóm sơ cấp, trung cấp và cao cấp thông qua điều tiết cơ chế vận hành hệ thống giáo dục nhắm đến năm mục tiêu đã được đề ra ngay từ đầu. Việt Nam nên xem xét mục tiêu nâng cao dân trí đã hoàn thành chưa, mục tiêu đào tạo nhân lực đã thực hiện được đến đâu và mục tiêu bồi dưỡng nhân tài nên được thúc đẩy nhiều hơn ở mức độ nào. Việc thay đổi quan điểm giữa ba cấu phần này, đặc biệt tập trung nhiều hơn vào bồi dưỡng nhân tài, đòi hỏi tư duy chấp nhận đánh đổi nhiều thể chế cố hữu.

Cuối cùng, nếu mục tiêu dẫn dắt nền kinh tế - xã hội của nhóm tinh hoa không chỉ dừng lại ở phạm vi trong nước, mà còn nhằm kết nối với thế giới nhằm thúc đẩy việc dịch chuyển trên chuỗi giá trị toàn cầu, thì để có được giới tinh hoa đáp ứng vai trò này đòi hỏi một sự chuyển hóa mạnh mẽ, thậm chí là cuộc đại phẫu thuật đối với cơ chế hình thành và trọng dụng tinh hoa, bao hàm cả hệ thống giáo dục và nền kinh tế - xã hội.

Trần Hương Giang

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/gioi-tinh-hoa-nen-duoc-hinh-thanh-nhu-the-nao-ky-1-viet-nam-da-va-dang-hinh-thanh-gioi-tinh-hoa-ra-sao/